Pəhriz, idrak zəifləməsi və gözlənilməz risklər
Məlumdur ki, yüksək duzlu pəhriz yüksək arterial təzyiq, ürək-damar xəstəlikləri və insult kimi ciddi sağlamlıq problemləri üçün əsas risk faktorlarından biridir. Lakin son on il ərzində aparılan genişmiqyaslı epidemioloji və eksperimental tədqiqatlar bu mənzərəyə yeni və daha mürəkkəb bir ölçü əlavə edib. Araşdırmalar göstərir ki, yüksək duz qəbulu təkcə ürək-damar sistemini deyil, birbaşa olaraq beyin sağlamlığını da təsir altına ala bilər — və bu təsir bəzən qan təzyiqindən asılı olmadan baş verir.
Bağırsaq–beyin oxu: görünməyən rabitə xətti
Son illərdə elmi ədəbiyyatda getdikcə daha çox vurğulanan bir anlayış var: bağırsaq–beyin oxu. Bu termin bağırsaq sistemi ilə mərkəzi sinir sistemi arasında mövcud olan mürəkkəb sinir, hormonal və immun əlaqələri ifadə edir. Artıq məlumdur ki, bu oxun pozulması Parkinson xəstəliyi, qıcıqlanmış bağırsaq sindromu və digər neyrodegenerativ və iltihabi patologiyalarla əlaqələndirilir.
Bu sahə sürətlə inkişaf edir və yeni araşdırmalar bağırsağın yalnız həzm funksiyası ilə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda beynin immun və damar sağlamlığında mühüm rol oynadığını göstərir.
Duz, immun sistem və beyin damarları
Təxminən beş il əvvəl aparılan tədqiqatlar göstərmişdi ki, yüksək duz qəbulu bağırsaqda ciddi immun dəyişikliklərinə səbəb olur. Bu dəyişikliklər immun sisteminin həddindən artıq aktivləşməsinə gətirib çıxararaq beynin otoimmün zədələnmələrə qarşı həssaslığını artırır. Başqa sözlə, bağırsaqda yaranan immun siqnallar beynə ötürülərək onun öz toxumalarına qarşı “səhv hücumlara” yol aça bilər.
Yeni aparılan tədqiqat isə bu əlaqəni daha da dərinləşdirir. Alimlər müəyyən ediblər ki, bağırsaqdan qaynaqlanan immun siqnallar beynin qan damarlarına birbaşa zərər verə bilər. Bu zədələnmə beyin qan axınının azalmasına, nəticədə isə idrak funksiyalarının — xüsusilə yaddaş və öyrənmə qabiliyyətinin — pozulmasına səbəb olur.
Ən təəccüblü məqam isə budur ki, bu təsirlər yüksək qan təzyiqi olmadan da baş verə bilir. Yəni duzun beyinə mənfi təsiri yalnız hipertenziya vasitəsilə deyil, birbaşa immun-mediatorlu mexanizmlərlə həyata keçirilə bilər.
Təcrübələr nə göstərdi?
Araşdırmalar laboratoriya siçanları üzərində aparılıb. Yüksək duzlu pəhrizlə qidalanan siçanların nazik bağırsağında immun reaksiyaların gücləndiyi, bu reaksiyaların kimyəvi siqnallar vasitəsilə beyinə ötürüldüyü müşahidə olunub. Nəticədə beynin idrak üçün əsas hesab olunan iki bölgəsində — korteks və hipokampusda — qan axını azalıb.
Bu dəyişikliklər davranış testlərində də özünü göstərib: öyrənmə və yaddaş performansı nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyib. Maraqlıdır ki, bu idrak pozuntuları arterial təzyiq normal olduğu hallarda belə qeydə alınıb. Bu fakt bağırsaq immun reaksiyalarının, duz yüklənməsi fonunda, beyin damar sistemi üzərində müstəqil təsir mexanizminə malik olduğunu göstərir.
Hərçənd ki, tədqiqatlar hələlik yalnız heyvan modelləri üzərində aparılıb, alimlər bu mexanizmlərin böyük ölçüdə insanlarda da keçərli ola biləcəyini düşünürlər.
Geri dönən zərər: ümidverici nəticələr
Araşdırmanın ümidverici tərəfi isə odur ki, bu təsirlər geri çevrilə bilir. Yüksək duzlu pəhrizdən sonra siçanlar normal qidalanmaya qaytarıldıqda, həm beyin damarlarında, həm də idrak funksiyalarında yaranmış pozuntular aradan qalxıb. Bundan əlavə, immun siqnal yollarını hədəfləyən farmakoloji müdaxilələr də oxşar bərpaedici təsir göstərib.
Bu nəticələr göstərir ki, duz qəbulunun azaldılması təkcə ürək-damar sağlamlığı üçün deyil, eyni zamanda beyin funksiyalarının qorunması üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Daha geniş təsirlər və gələcək perspektivlər
Yeni müəyyən edilmiş bu bağırsaq–beyin mexanizmi yalnız duzla məhdudlaşmır. Eyni immun siqnal yollarının çoxlu skleroz, revmatoid artrit, psoriaz və iltihablı bağırsaq xəstəlikləri kimi otoimmün patologiyalarda da aktiv olduğu məlumdur. Bu xəstəliklərin bir çoxu idrak pozuntuları və beyin damar funksiyalarının zəifləməsi ilə əlaqələndirilir.
Bu tədqiqat bir daha sübut edir ki, yediyimiz qida düşündüyümüzdən daha dərindən düşüncə və davranışımıza təsir edir. Bədənin zahirən bir-birindən uzaq görünən sistemləri — həzm, immun və sinir sistemi — əslində sıx və qarşılıqlı əlaqə içində işləyir.
Nəticə
Bağırsaq sağlamlığına gündəlik göstərdiyimiz diqqət yalnız fiziki rifahımızı deyil, həm də dünyanı necə qavradığımızı, necə düşündüyümüzü və necə qərar verdiyimizi formalaşdırır. Bu tapıntılar, müasir həyat tərzində qidalanma vərdişlərinin beyin sağlamlığına təsirini yenidən nəzərdən keçirməyin nə qədər vacib olduğunu göstərir.