Hətta appendiks və bademciklər belə düşündüyümüz qədər “lazımsız” deyil
Tibb elmi tarix boyu insan bədəninə həmişə eyni dərəcədə ehtiramla yanaşmayıb. Erkən dövrlərin cərrahlarını xatırlamaq kifayətdir: kəllə boşluqları deşilir, XIX əsrin sonlarına qədər qan alma (flebotomiya) geniş yayılmış “müalicə” üsulu kimi tətbiq edilirdi.
Bu gün də ən çox icra olunan cərrahi əməliyyatların bir qismi bədən üzvlərinin çıxarılmasına əsaslanır: appendiks, öd kisəsi, bademciklər, adenoidlər, hətta uşaqlıq (adətən doğuş yaşından sonra). Bu əməliyyatlar çox vaxt belə bir fərziyyəyə söykənir: həmin orqanlar olmadan da insan rahat yaşaya bilər. Lakin müasir elmi araşdırmalar bu “ektomiya”ların düşündüyümüz qədər zərərsiz olmadığını getdikcə daha aydın şəkildə göstərir.
Appendiks: faydasız qalığın sonu
Appendiks uzun müddət təkamülün faydasız qalığı kimi təqdim olunub. Məktəbdə bizə öyrədilirdi ki, yoğun bağırsağın bu kiçik, barmaqvari çıxıntısı ilanlardakı körelmiş ayaq sümükləri kimi funksiyasını itirib.
Lakin bu fikir artıq elmi əsasını itirib. ABŞ-da Midwestern Universitetinin Anatomik Laboratoriyalarının direktoru, təkamülçü bioloq Heather Smithin rəhbərliyi ilə 2017-ci ildə aparılan geniş tədqiqat 533 məməli növünü əhatə edib və appendiksin bir-biri ilə əlaqəsiz çoxsaylı növlərdə müstəqil şəkildə mövcud olduğunu ortaya qoyub. Smith bunu belə izah edir:
“Bu qədər fərqli növdə təkrar-təkrar ortaya çıxması onun mühüm funksiyaya malik olduğunu göstərir.”
Bu funksiyanın əsasən immun və həzm sistemi ilə əlaqəli olduğu düşünülür. Appendiks limfoid toxuma ilə zəngindir və immun sisteminin dəstəklənməsində rol oynayır. İnsanlarda isə burada çoxlu sayda faydalı bağırsaq bakteriyaları toplanır.
2007-ci ildə Duke Universitetinin alimləri appendiksin bağırsaq mikrobiomu üçün “təhlükəsiz sığınacaq” rolunu oynaya biləcəyini irəli sürmüşdülər. Yəni bağırsaq infeksiya səbəbindən zədələndikdə, faydalı bakteriyalar appendiksdən yenidən bərpa oluna bilər.
Bu nəzəriyyəni dəstəkləyən sübutlar 2011-ci ildə ortaya çıxdı: appendiksi olmayan şəxslərdə Clostridium difficile adlı təhlükəli bağırsaq infeksiyasına tutulma riski 2,5 dəfə daha yüksək idi.
Appendiks və Parkinson əlaqəsi
Appendiksin rolu bununla da bitmir. 2018-ci ildə yayımlanan bir araşdırma göstərdi ki, Parkinson xəstəliyində rast gəlinən anormal alfa-sinuklein zülalı appendiksdə toplana bilər. Maraqlıdır ki, gənc yaşlarda appendiksi çıxarılan şəxslərdə Parkinson xəstəliyinə tutulma riskinin bir qədər aşağı olduğu müşahidə edilib. Bu tapıntı appendiksin beyinə gedən patoloji proseslərdə dolayı rol oynaya biləcəyini göstərir.
Bademciklər və adenoidlər: uşaqlıq üçün gizli qoruyucu qalxan
Yeni tədqiqatlar bademciklərin və adenoidlərin də “lazımsız” olmadığını göstərir. 2018-ci ildə beynəlxalq alimlər qrupu 1,2 milyon danimarkalı uşaq üzərində aparılan uzunmüddətli araşdırmanın nəticələrini yayımladı.
9 yaşından əvvəl bademcikləri və ya adenoidləri çıxarılan uşaqlarda 10–30 yaş arasında:
-
yuxarı tənəffüs yolu xəstəliklərinin riski 2–3 dəfə artmış,
-
qulaq infeksiyaları və sinusit halları gözlənilənin əksinə olaraq artmışdır.
Melburn Universitetinin Əhali və Qlobal Sağlamlıq Məktəbinin baş elmi işçisi Sean Byars bunu belə izah edir:
“Adenoidlər və bademciklər hava və qida yolu ilə daxil olan patogenlərə qarşı ilk müdafiə xəttidir.”
Bu toxumaların əsasən uşaqlıq dövründə aktiv olması onların yetkinlikdə kiçilməsi səbəbilə əhəmiyyətsiz hesab olunmasına yol açıb. Lakin Byars vurğulayır ki, onların əsas rolu məhz uşaqlıqda immun sisteminin düzgün formalaşmasına kömək etməkdir və bu təsir uzunmüddətli nəticələr yarada bilər.
Daha ehtiyatlı yanaşma zərurəti
Byars qeyd edir ki, bu nəticələr mütləq klinik qərarların dəyişdirilməsi demək deyil və hər uşaq üçün qərar fərdi şəkildə verilməlidir. Lakin o, belə bir nəticəyə gəlir:
“Bu əməliyyatların uşaqlıqda ən çox tətbiq edilən prosedurlar olduğunu nəzərə alsaq, daha konservativ yanaşma daha ağıllı görünür.”
Qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ-da XX əsrin ortalarından bəri tonzillektomiya əməliyyatlarının sayı artıq azalmaqdadır. Eyni zamanda histerektomiya əməliyyatları da getdikcə daha az icra olunur, çünki uşaqlıq orqanının doğuşdan sonra da mühüm funksiyalara malik olduğu və bir çox problemlərin daha az invaziv üsullarla həll edilə biləcəyi sübut olunub.
Nəticə
Müasir tibb bizə göstərir ki, “lazımsız” hesab etdiyimiz orqanlar əslində bədənin incə və kompleks balansında mühüm rol oynaya bilər. Bədən hissələrinin çıxarılması yalnız son çarə kimi düşünülməli, hər bir qərar uzunmüddətli təsirlər nəzərə alınaraq verilməlidir.