Əsnəmə – ağzın geniş açılması və dərin, uzun nəfəsalma ilə müşayiət olunan fizioloji refleksdir. Bu proses yalnız insanlara deyil, digər məməlilərə, quşlara və hətta sürünənlərə də xasdır. Maraqlıdır ki, bətnində olan körpələrdə də əsnəmə müşahidə edilir.
Sağlam insanlarda əsnəmə adətən yorğunluq, yuxusuzluq, monoton mühit və ya cansıxıcılıq zamanı baş verir. Lakin bu refleks sadəcə yuxululuğun göstəricisi deyil — onun arxasında daha mürəkkəb bioloji mexanizmlər dayanır.
Əsnəmənin əsas səbəbi: Beynin oksigen tələbatı
Beyin normal fəaliyyət göstərmək üçün müəyyən miqdarda oksigenə ehtiyac duyur. Oksigen səviyyəsi azaldıqda və ya karbon qazının miqdarı artdıqda, beyin orqanizmə siqnal göndərir. Bu siqnal nəticəsində dərin nəfəsalma baş verir və qan daha çox oksigenlə zənginləşir.
Əsnəmə zamanı:
-
Ağciyərlərin alveolları genişlənir
-
Dərin nəfəsalma oksigenin beyinə daha sürətli çatmasını təmin edir
-
Karbon qazının xaric olunması sürətlənir
-
Qan dövranı aktivləşir
Bu proses nəticəsində beyin hüceyrələrinin qidalanması yaxşılaşır və insan özünü daha ayıq hiss edir.
Beynin soyudulması mexanizmi
Son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, əsnəmənin mühüm funksiyalarından biri də beynin temperaturunun tənzimlənməsidir.
Yorğunluq və zehni gərginlik zamanı beyinin temperaturu yüksələ bilər. Əsnəmə isə beyinə daxil olan havanın və qan axınının dəyişməsi vasitəsilə onun soyumasına kömək edir. Bu səbəbdən əsnəmə bir növ “fizioloji soyutma sistemi” kimi də qiymətləndirilir.
Stress və həyəcan zamanı niyə əsniyirik?
Əsnəmə yalnız yorğunluqla bağlı deyil. İnsan həyəcanlı və ya stresli vəziyyətdə olduqda da əsnəyə bilər. Bu zaman orqanizm diqqəti və sayıqlığı artırmağa çalışır.
Məsələn:
-
İdmançılar yarışdan əvvəl
-
Tələbələr imtahandan öncə
-
İnsanlar vacib hadisə gözləyərkən
tez-tez əsnəyirlər. Bu, beyinin aktivləşməsi və psixoloji gərginliyin tənzimlənməsi ilə əlaqəlidir.
Əsnəmənin bədənə ümumi təsiri
Əsnəmə zamanı bir neçə sistem eyni anda fəaliyyət göstərir:
-
Əzələ sistemi
-
Tənəffüs sistemi
-
Damar sistemi
-
Sinir sistemi
Üz, boyun və çiyin əzələlərinin gərilməsi baş və beyin damarlarında qan axınının sürətini artırır. Bu isə beyin hüceyrələrinin daha çox oksigen və qida almasına şərait yaradır.
Eyni zamanda:
-
Qan dövranı yaxşılaşır
-
Hava yolları genişlənir
-
Əzələlər rahatlaşır
-
Gözlər nəmlənir
-
Zehni aydınlıq artır
-
Əhval-ruhiyyə yaxşılaşır
Əsnəməni saxlamaq lazımdırmı?
Mütəxəssislər əsnəməni süni şəkildə saxlamağı tövsiyə etmirlər. Çünki bu refleks:
-
Yorğunluğu azaltmağa
-
Ağciyərlərdə havanı yeniləməyə
-
Stressi azaltmağa
-
Beynin fəaliyyətini aktivləşdirməyə
kömək edir.
Əsnəmə orqanizmin özünü tənzimləmə mexanizmlərindən biridir və sağlam fizioloji proses hesab olunur.
Nəticə
Əsnəmə sadəcə yuxululuğun əlaməti deyil. O, beynin oksigenlə təmin olunmasına, temperaturunun tənzimlənməsinə və qan dövranının aktivləşməsinə xidmət edən mürəkkəb refleksdir.
Bəzən yorğunluğun, bəzən isə həyəcanın göstəricisi olan əsnəmə əslində orqanizmin özünü balanslaşdırmaq cəhdidir.