Saturnun ətrafında dövr edən saysız-hesabsız buz və qaya parçaları arasında Enceladus ilk baxışdan kiçik, soyuq və sakit bir dünya təsiri bağışlayır, lakin bu parlaq buz səthinin altında Günəş sisteminin ən böyük elmi sirlərindən birinin gizləndiyi ehtimal olunur. Cəmi bir neçə yüz kilometr diametrə malik olan bu kiçik peyk alimlərin diqqətini xüsusilə ona görə cəlb edir ki, onun buz qabığının altında geniş maye su okeanının yerləşdiyinə dair güclü sübutlar mövcuddur və daha da maraqlısı odur ki, həmin okeanla əlaqəli material kosmosa qədər püskürərək Enceladusun daxili quruluşu haqqında bizə qiymətli məlumatlar verir.
Enceladus 1789-cu ildə ingilis astronomu William Herschel tərəfindən kəşf edilib və adını qədim yunan mifologiyasındakı nəhəng Enceladusdan alıb. Kəşf edildiyi ilk dövrlərdə bu peykin elmi baxımdan bu qədər əhəmiyyətli olacağı, xüsusilə də gələcəkdə Günəş sistemində həyat axtarışlarının əsas istiqamətlərindən birinə çevriləcəyi heç kimin ağlına gəlmirdi. Lakin sonrakı illərdə aparılan müşahidələr göstərdi ki, Enceladus sadəcə Saturnun buzlu peyklərindən biri deyil, daxili hissəsində mürəkkəb geoloji proseslərin davam etdiyi və səthinin altında böyük miqdarda maye suyun ola biləcəyi aktiv bir dünyadır.
Buzla örtülmüş, lakin daxilində hərəkətli bir dünya
Enceladusun səthi əsasən su buzundan ibarətdir və onun yüksək dərəcədə parlaq olması Günəş işığını güclü şəkildə əks etdirməsi ilə bağlıdır. Bu səbəbdən peyk uzaqdan sakit və donmuş bir aləm təsiri yaradır, lakin səthin görünüşü onun daxilində baş verən proseslər haqqında tam təsəvvür yaratmır. Alimlərin əldə etdiyi məlumatlara əsasən, buz qabığının altında maye sudan ibarət okean, daha aşağı hissədə isə qayalı nüvə yerləşir və bu təbəqələr arasında baş verən qarşılıqlı proseslər Enceladusun geoloji aktivliyinin əsas səbəblərindən biri hesab olunur.
Əslində Enceladusun ən böyük sirri də məhz burada başlayır, çünki Günəşdən çox uzaqda yerləşən və səth temperaturu son dərəcə aşağı olan bu kiçik peykin daxilində suyun maye vəziyyətdə qalması üçün kifayət qədər enerji mənbəyinin olması alimləri uzun müddətdir düşündürür. Mövcud elmi modellərə görə, Saturnun güclü cazibə qüvvəsi Enceladusu daim dartaraq onun daxilində deformasiya və sürtünmə yaradır, nəticədə isə istilik meydana gəlir və bu istilik buz qabığının altında yerləşən okeanın uzun müddət maye vəziyyətdə qalmasına kömək edə bilər.
“Pələng zolaqları”ndan kosmosa püskürən su
Enceladusun elm dünyasında bu qədər məşhurlaşmasının əsas səbəblərindən biri onun cənub qütbündə yerləşən və görünüşünə görə “pələng zolaqları” adlandırılan uzun çatlarıdır. Məhz bu çatların arasından su buxarı, buz hissəcikləri və müxtəlif kimyəvi maddələr kosmosa doğru güclü şırnaqlar şəklində püskürür və bu hadisə kriyovulkanik fəaliyyət adlandırılır. Yerdəki vulkanlarda ərimiş süxurların səthə çıxmasının əksinə olaraq, Enceladusda əsasən su və buzla əlaqəli materialların xaric olması bu peykin geoloji quruluşunun nə qədər fərqli və maraqlı olduğunu göstərir.
Bu püskürmələr yalnız vizual baxımdan heyrətamiz hadisə deyil, həm də alimlər üçün Enceladusun dərinliklərini öyrənmək baxımından böyük imkan yaradır. Çünki səthin altında yerləşən okeanın bir hissəsi ilə əlaqəli ola biləcək materialın kosmosa çıxması alimlərə peykin buz qabığını qazmadan və okeana birbaşa çatmadan onun tərkibi haqqında məlumat toplamaq imkanı verir. Başqa sözlə, Enceladus öz daxili aləmindən nümunələri müəyyən mənada özü kosmosa çıxarır və bu xüsusiyyət onu Günəş sistemində araşdırılması ən əlverişli buzlu dünyalardan birinə çevirir.
Cassini missiyasının böyük kəşfi
Enceladus haqqında müasir təsəvvürümüzün formalaşmasında ən mühüm rol oynayan missiyalardan biri NASA-nın Cassini kosmik aparatı olub. Saturn sistemini uzun illər ərzində araşdıran Cassini Enceladusun səthini yüksək dəqiqliklə müşahidə edib, onun cənub qütbündəki çatları və kosmosa yayılan buzlu şırnaqları görüntüləyib, eyni zamanda həmin materialın tərkibini analiz edərək peykin daxili quruluşu haqqında əvvəllər mümkün olmayan məlumatlar əldə edib.
Cassini-nin müşahidələri Enceladusun səthinin altında okeanın mövcudluğu barədə elmi təsəvvürlərin güclənməsinə səbəb oldu və alimlər peykin daxilində suyun, qayalı materialların və müxtəlif kimyəvi maddələrin qarşılıqlı təsir göstərə biləcəyini düşünməyə başladılar. Bu məlumatlar Enceladusu sadəcə Saturnun peyki kimi deyil, planetşünaslıq və astrobiologiya baxımından ayrıca araşdırılmalı olan mürəkkəb bir dünya kimi təqdim etdi.
Enceladus Saturnun halqalarını da “qidalandırır”
Enceladusun kosmosa püskürtdüyü buz hissəciklərinin bir hissəsi peykin yaxınlığında qalmaq əvəzinə Saturnun ətrafındakı E halqasına yayılır və beləliklə, kiçik bir peyk nəhəng planetin halqa sistemində də mühüm rol oynayır. Bu xüsusiyyət Enceladusun Saturn sistemi ilə nə qədər sıx əlaqədə olduğunu göstərməklə yanaşı, onun geoloji aktivliyinin nəticələrinin öz sərhədlərindən kənara çıxdığını da ortaya qoyur.
Əslində bu mənzərə Günəş sistemindəki planet və peyklərin bir-birindən tamamilə ayrı dünyalar olmadığını, onların cazibə qüvvəsi, maddə mübadiləsi və digər fiziki proseslər vasitəsilə bir-birinə təsir göstərdiyini nümayiş etdirən maraqlı nümunələrdən biridir.
Ən böyük sual: Enceladusda həyat ola bilərmi?
Enceladusa olan marağın əsas səbəbi yalnız onun yeraltı okeana sahib olması deyil, bu okeanın həyat üçün əlverişli şərait yaradıb-yaratmadığı sualıdır. Elm adamları bu günə qədər Enceladusda hər hansı canlı orqanizmin mövcudluğuna dair birbaşa sübut əldə etməyiblər və buna görə də “orada həyat var” demək mümkün deyil, lakin maye suyun, müxtəlif kimyəvi maddələrin və daxili enerji mənbələrinin eyni mühitdə mövcud ola bilməsi bu kiçik peyki həyat axtarışları baxımından son dərəcə maraqlı edir.
Yer üzündə həyatın mövcud olduğu müxtəlif mühitlərdə su və enerji mühüm rol oynadığı üçün alimlər Enceladusun yeraltı okeanında da müəyyən kimyəvi və bioloji proseslərin baş verə biləcəyini araşdırırlar. Buna görə də Enceladus Yupiterin Europa peyki ilə birlikdə Günəş sistemində Yer kürəsindən kənarda həyatın mümkün izlərinin axtarıldığı ən mühüm obyektlərdən biri hesab olunur.
Gələcək missiyalar hansı sirri açacaq?
Enceladusun gələcəkdə daha ətraflı araşdırılması alimlər üçün olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki yeni kosmik missiyalar peykin buzlu səthini, cənub qütbündəki çatları, kosmosa püskürən materialın kimyəvi tərkibini və yeraltı okeanın xüsusiyyətlərini daha dəqiq öyrənə bilər. Xüsusilə kosmosa çıxan buz və su hissəciklərinin ətraflı analiz edilməsi böyük maraq doğurur, çünki həmin material Enceladusun dərinliklərində yerləşən okean haqqında birbaşa olmasa da, çox qiymətli məlumatlar verə bilər.
Əgər gələcək missiyalar bu materialın tərkibində həyatın mövcudluğuna işarə edə biləcək mürəkkəb üzvi molekullar və ya digər bioloji göstəricilər aşkar etsə, bu, insanlığın kainat haqqında təsəvvürlərini dəyişdirə biləcək tarixi kəşfə çevrilə bilər. Hələlik isə Enceladusun buzlu səthinin altında nə baş verdiyini tam bilmirik və bəlkə də Saturnun bu kiçik peykinin ən böyük sirri məhz onun səssiz görünüşünün arxasında gizlənir.
Enceladus bizə bir daha göstərir ki, Günəş sistemində maraqlı dünyalar yalnız böyük planetlərdən ibarət deyil. Bəzən ən böyük sualların cavabı kiçik və uzaq bir peykin buzla örtülmüş səthinin altında gizlənə bilər və bu gün elm qarşısında dayanan ən maraqlı suallardan biri də məhz budur: Enceladusun qaranlıq okeanında həyat üçün ilk addımlar heç vaxt atılıbmı?