Uzun illər ərzində elm dünyasında beyin insan orqanizminin digər hissələrindən müəyyən mənada "təcrid olunmuş" bir orqan kimi qəbul edilirdi. Hesab edilirdi ki, beynin özünəməxsus qoruyucu mexanizmləri var və o, immun sisteminin birbaşa təsirindən böyük ölçüdə kənarda qalır. Lakin son illərdə aparılan elmi araşdırmalar bu təsəvvürü ciddi şəkildə dəyişdirməyə başlayıb. Alimlər beynin düşündüyümüzdən daha mürəkkəb şəkildə immun sistemi ilə əlaqədə olduğunu müəyyən ediblər və bu kəşf nevrologiya sahəsində yeni bir dövrün başlanğıcı hesab olunur.
Ən diqqətçəkən yeniliklərdən biri beyni periferik immun sistemi ilə birbaşa əlaqələndirən limfa damarlarının aşkar edilməsidir. Bu tapıntı uzun illər qəbul edilmiş elmi nəzəriyyələrin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olub və bir çox nevroloji xəstəliklərin yaranma mexanizmini daha yaxşı başa düşmək üçün yeni imkanlar yaradıb.
Beyin həqiqətən immun sistemindən təcrid olunmuşdumu?
Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, qədim misirlilər mumiyalama zamanı beyni bədənin vacib orqanı hesab etmirdilər və onu burun boşluğundan çıxararaq atırdılar. Sonrakı əsrlərdə isə elm sübut etdi ki, insanın düşünməsi, yaddaşı, hissləri və bütün orqanizmin idarə olunması məhz beynin fəaliyyəti ilə bağlıdır.
Buna baxmayaraq, uzun müddət beyin immunoloji baxımdan digər orqanlardan fərqli hesab edilirdi. Bunun əsas səbəbi qan-beyin baryeri idi. Bu xüsusi qoruyucu sistem bakteriyaların, virusların və bir çox zərərli maddələrin beyinə daxil olmasının qarşısını alır. Məhz buna görə alimlər hesab edirdilər ki, mərkəzi sinir sistemi periferik immun sistemindən müəyyən qədər ayrıdır və burada klassik immun reaksiyalar baş vermir.
Bu fikir onilliklər ərzində tibb dərsliklərində əsas prinsip kimi qəbul olunurdu.
Limfa sistemi haqqında yeni baxış
İnsan orqanizmində qan dövranı sistemi ilə yanaşı limfa sistemi də fəaliyyət göstərir. Limfa damarları toxumalarda toplanan artıq mayeni yenidən qan dövranına qaytarır və eyni zamanda immun hüceyrələrinin daşınmasında mühüm rol oynayır.
Limfa düyünləri isə immun sisteminin əsas "müşahidə məntəqələri" hesab olunur. Burada müxtəlif antigenlər qiymətləndirilir və orqanizmin müdafiə reaksiyası formalaşdırılır.
Uzun illər hesab olunurdu ki, beyində belə limfa damarları mövcud deyil. Buna görə də beynin immun sistemi ilə əlaqəsinin məhdud olduğu düşünülürdü. Lakin son araşdırmalar bu fikrin tam doğru olmadığını göstərdi.
Gözlənilməz kəşf
ABŞ-ın Virciniya Universitetinin nevrologiya professoru Jonathan Kipnis və onun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu siçanlar üzərində apardıqları araşdırmalar zamanı beyin qişalarında əvvəllər məlum olmayan limfa damarları şəbəkəsini aşkar etdilər.
Bu damarlar beyin və onurğa beynini əhatə edən qişalarda yerləşir və beyin mayesini, eləcə də immun hüceyrələrini boyun nahiyəsində yerləşən dərin limfa düyünlərinə daşıyır.
Alimlərin sözlərinə görə, bu tapıntı müəyyən mənada təsadüf nəticəsində ortaya çıxıb. Araşdırma zamanı xüsusi görüntüləmə üsullarından istifadə edilərkən T-limfositlərin qan damarlarından fərqli strukturlar daxilində hərəkət etdiyi müşahidə olunub. Sonradan bunun yeni limfa damarları olduğu müəyyən edilib.
Bu kəşf beynin immun sistemi ilə birbaşa anatomik əlaqəyə malik olduğunu təsdiqlədi.
T hüceyrələrinin rolu
Araşdırmalar göstərir ki, T-limfositlər yalnız infeksiyalarla mübarizə aparmır. Onlar eyni zamanda beynin normal fəaliyyətinə də müəyyən təsir göstərə bilirlər.
Əvvəlki tədqiqatlarda Jonathan Kipnis və həmkarları göstərmişdilər ki, beyin qişalarında yerləşən T hüceyrələrinin miqdarı idrak funksiyaları ilə müəyyən əlaqəyə malikdir. Yeni aşkar olunan limfa damarları isə həmin hüceyrələrin necə hərəkət etdiyini və immun sistemi ilə necə əlaqə saxladığını izah etməyə imkan verir.
Bu isə immun sisteminin yalnız xəstəlik zamanı deyil, sağlam beyinin fəaliyyətində də iştirak etdiyini göstərən mühüm sübutlardan biri hesab olunur.
Niyə bu kəşf bu qədər vacibdir?
Yeni tapıntılar göstərir ki, bir çox nevroloji xəstəliklərin yaranmasında immun sisteminin rolu əvvəllər düşündüyümüzdən daha böyük ola bilər.
Alimlər hesab edirlər ki, bu damarların fəaliyyətində yaranan pozğunluqlar aşağıdakı xəstəliklərin inkişafına təsir göstərə bilər:
- çox skleroz;
- Alzheimer xəstəliyi;
- autizm spektr pozğunluqları;
- müxtəlif neyroiltihabi xəstəliklər;
- bəzi psixi pozğunluqlar.
Bu səbəbdən gələcəkdə həmin limfa damarlarının fəaliyyəti yeni müalicə üsullarının əsas hədəflərindən birinə çevrilə bilər.
Çox sklerozla mümkün əlaqə
Çox skleroz zamanı immun sistemi səhvən sinir liflərini əhatə edən mielin qişasına hücum edir. Uzun illər bu prosesin necə başladığı tam aydın deyildi.
Yeni nəzəriyyəyə görə, infeksiya və ya digər antigenlər beyin qişalarındakı limfa damarları vasitəsilə boyun limfa düyünlərinə çataraq burada güclü immun reaksiyası yarada bilər. Sonradan həmin immun hüceyrələri mərkəzi sinir sisteminə hücum edərək xəstəliyin inkişafına səbəb ola bilər.
Bu hipotez hazırda müxtəlif laboratoriyalarda geniş şəkildə araşdırılır.
Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqə
Alzheimer xəstəliyinin əsas xüsusiyyətlərindən biri beyində amiloid-beta adlı zülalın yığılmasıdır.
Alimlər ehtimal edirlər ki, əgər yeni aşkar edilmiş limfa damarları bu zülalı kifayət qədər effektiv şəkildə xaric edə bilmirsə, onun beyində toplanması sürətlənə bilər. Bu isə neyronların zədələnməsinə və yaddaş pozğunluqlarının inkişafına şərait yaradar.
Əgər bu ehtimal təsdiqlənərsə, gələcəkdə limfa sisteminin fəaliyyətini yaxşılaşdıran müalicələr Alzheimer xəstəliyinin qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilər.
Beyin zədələri zamanı immun reaksiyası
Jonathan Kipnis və onun komandası digər araşdırmalarında göstəriblər ki, mərkəzi sinir sistemi zədələndikdən sonra boyun nahiyəsində yerləşən limfa düyünlərində T hüceyrələrinin aktivliyi əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Bu müşahidə göstərir ki, beyin zədəsi zamanı müəyyən molekullar limfa damarları vasitəsilə immun sisteminə ötürülür və orqanizmin müdafiə mexanizmlərini işə salır.
Bu proses insult, travmatik beyin zədələri və digər nevroloji problemlərin gedişinə də təsir göstərə bilər.
Gələcəyin müalicələri necə görünə bilər?
Yeni kəşf alimlər qarşısında tamamilə yeni imkanlar açır. Əgər limfa damarlarının fəaliyyəti müxtəlif nevroloji xəstəliklərdə mühüm rol oynayırsa, gələcəkdə həmin damarların fəaliyyətini tənzimləyən dərmanlar hazırlana bilər.
Bundan əlavə, genetik mühəndislik, immunoterapiya və digər müasir müalicə üsulları vasitəsilə immun sisteminin beyinə təsiri daha dəqiq idarə oluna bilər. Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalar yaxın illərdə nevrologiyada mühüm yeniliklərə səbəb ola bilər.
Nəticə
Beyin və immun sistemi arasında birbaşa limfa əlaqəsinin aşkar edilməsi son illərin ən mühüm nevroloji kəşflərindən biri hesab olunur. Bu tapıntı beynin immun sistemindən tam təcrid olunmuş orqan olması barədə uzun illər qəbul edilmiş nəzəriyyəni dəyişdirir və göstərir ki, insan orqanizmi düşündüyümüzdən daha sıx inteqrasiya olunmuş bir sistemdir. Alimlər hesab edirlər ki, bu yeni biliklər gələcəkdə çox skleroz, Alzheimer xəstəliyi, autizm, neyroiltihabi pozğunluqlar və digər nevroloji xəstəliklərin daha yaxşı anlaşılmasına, erkən diaqnostikasına və daha effektiv müalicə üsullarının hazırlanmasına mühüm töhfə verəcək. Bu səbəbdən beyin və immun sistemi arasındakı əlaqə müasir tibb elminin ən perspektivli araşdırma istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir.