Mikroorqanizmlər təbiətdə geniş yayılıb, lakin onların törətdiyi ölümcül infeksiyalar olduqca nadirdir. Buna baxmayaraq, bəzi amöb növləri insan sağlamlığı üçün son dərəcə təhlükəli ola bilər. Onlardan ən çox diqqət çəkəni Naegleria fowleri adlanan və ictimaiyyətdə “beyin yeyən amöb” kimi tanınan parazitdir.
Flüoresan işıq altında mikroskopla müşahidə edildikdə bu amöblər parlaq yaşıl nöqtələr şəklində görünür, bəzən isə iri qruplar halında toplanırlar. Aşağıda bu nadir, lakin ölümcül parazitlə bağlı elmi əsaslara söykənən əsas məlumatlar təqdim olunur.
Hadisə nümunəsi
2003-cü ildə ABŞ-ın Arizona ştatında iki yeniyetmə qardaş qəfil inkişaf edən ağır beyin iltihabı nəticəsində həyatını itirdi. Araşdırmalar Virciniya Birlik Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən aparıldı və uşaqların yaşadığı evin xlorlanmamış su təchizatının yoluxma mənbəyi olduğu müəyyən edildi. Su sistemində ölümcül Naegleria fowleri amöbü aşkarlandı. Alimlərin ehtimalına görə, uşaqlar hamam zamanı, xüsusilə küvetin alt hissəsindəki su ilə təmas nəticəsində yoluxmuşdular.
1 Harada rast gəlinir?
Naegleria fowleri bütün dünyada müxtəlif mühitlərdə mövcud ola bilər. Xüsusilə:
-
isti şirin sulu çay və göllərdə
-
bəzi isti (geotermal) bulaqlarda
-
baxımsız və xlorlanmamış hovuzlarda
-
yağışdan sonra yaranan palçıqlı gölməçələrdə
-
nadir hallarda evlərin daxili su sistemlərində
İsti iqlimli bölgələrdə daha çox rast gəlinsə də, bu amöb yalnız həmin ərazilərlə məhdudlaşmır.
2 Yoluxma necə baş verir?
Bu parazit insan orqanizminə yalnız burun vasitəsilə daxil olur. Amöb burun boşluğundan beyinə doğru hərəkət edir və burada güclü immun reaksiyaya, nəticədə isə ağır iltihaba səbəb olur.
Yoluxma adətən:
-
göl və ya çaylara tullandıqda
-
baş suya salındıqda
-
burun yolu ilə su ilə sinusların yuyulması zamanı baş verir
Vacib məqamlar:
-
Yoluxmuş suyun içilməsi təhlükəli deyil
-
Xəstəlik insandan insana keçmir
3 Necə qorunmaq olar?
-
Təbii suda üzərkən burun klipi istifadə etmək
-
Sinusların yuyulması üçün istifadə edilən su:
-
dəniz səviyyəsində ən azı 1 dəqiqə,
-
2000 metr və daha yüksək ərazilərdə 3 dəqiqə qaynadılmalıdır
-
-
Alternativ olaraq, məsamə ölçüsü 1 mikrometr və ya daha kiçik olan xüsusi filtrlərdən istifadə olunmalıdır
4 Əlamətlər nələrdir?
Simptomlar adətən yoluxmadan 1–12 gün sonra ortaya çıxır.
İlkin əlamətlər:
-
güclü baş ağrısı
-
yüksək hərarət
-
ürəkbulanma və qusma
Xəstəlik irəlilədikdə:
-
boyun sərtliyi
-
şüurun qarışması və halüsinasiyalar
-
tarazlığın itməsi
-
qıcolmalar
Xəstəlik sürətlə ağırlaşdığı üçün təcili tibbi müdaxilə həyati əhəmiyyət daşıyır.
5 Nə qədər təhlükəlidir?
İnfeksiya son dərəcə nadir olsa da, ölüm faizi çox yüksəkdir. ABŞ-da 2005–2014-cü illər arasında cəmi 35 yoluxma halı qeydə alınıb və onlardan yalnız 2 nəfər sağ qalıb.
Bu xəstəlik İbtidai Amöbik Meninqoensefalit (PAM) adlanır və ölüm əsasən beyin toxumasının kəskin iltihabı ilə əlaqədardır.
Son elmi araşdırmalar göstərir ki, beyində yaranan iltihabın və şişkinliyin azaldılması sağ qalma şansını artıra bilər. Buna görə də yoluxma ehtimalı olan hallarda dərhal həkimə müraciət etmək və mümkün mənbə su nümunəsini mütəxəssisə təqdim etmək tövsiyə olunur.
Nəticə
Naegleria fowleri ilə yoluxma ehtimalı çox aşağıdır, lakin nəticələri son dərəcə ağırdır. Maariflənmə, düzgün gigiyenik tədbirlər və riskli hallarda gecikmədən tibbi yardım almaq bu təhlükəni minimuma endirməyin ən effektiv yoludur.