Bir insanın qız və ya oğlan kimi görünməsi, onun sadəcə kişi və ya qadın cinsinə aid genləri daşıması qədər sadə məsələ deyil.
Doğuş zamanı həkimlər (və valideynlər) adətən körpənin xarici cinsiyyət orqanlarının görünüşünə əsaslanaraq onun cinsiyyətini müəyyən edirlər. Lakin bəzi hallarda bu anatomik göstəricilər körpənin bioloji cinsiyyətini dəqiq şəkildə əks etdirməyə bilər.
Oğlanlar və qızlar bioloji baxımdan fərqlidirlər — bu, çox aydın görünür. Ancaq bəzi tibbi vəziyyətlər bu fərqliliklərin qarışmasına səbəb ola bilər. Belə hallarda uşağın cinsiyyətini yalnız zahiri görünüşə əsasən ayırd etmək çətinləşir. Bu vəziyyət insan biologiyasının nə qədər mürəkkəb və çoxşaxəli olduğunu bir daha göstərir.
Hormonların rolu
Bir insanın oğlan və ya qız kimi formalaşmasında hormonlar həlledici rol oynayır. Məsələn, əgər yeni doğulmuş genetik olaraq qız olan körpə ana bətnində testosteron hormonuna normadan artıq məruz qalıbsa, onun xarici cinsiyyət orqanları kişi anatomiyasına bənzəyə bilər. Əksinə, testosteronun çox az olması genetik olaraq oğlan olan körpədə reproduktiv orqanların normal inkişafını ləngidə bilər.
Testosteron və digər kişi hormonları təkcə cinsiyyət orqanlarını deyil, həm də böyrəklər, sidik sistemi və ən əsası beyin daxil olmaqla bir çox orqan sisteminin inkişafını təsir edir. Doğuş zamanı və sonrakı dövrlərdə beynin müəyyən sahələrinin ölçüsü və funksiyası kişi və qadınlar arasında fərqlənə bilər.
Testosteron qadın bətnində necə artır?
Testosteron androgenlər adlanan kişi cinsi hormonları qrupuna aiddir. Maraqlı sual budur: bu hormon qadın bətnində niyə və necə artar?
Bəzi hallarda ana hamiləlik dövründə testosteron ehtiva edən dərmanlara məruz qala bilər. Lakin daha çox rast gəlinən səbəb genetik mutasiyalardır. Bu mutasiyalar körpənin orqanizminə testosteronu həddindən artıq və ya yanlış zamanda istehsal etmə siqnalı verə bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, həm qadın, həm də kişi orqanizmi testosteron istehsal edir — sadəcə miqdarı fərqlidir.
Bu cür hormonal balanssızlıqlar bəzən körpənin inkişafında kiçik, lakin kritik dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Cinsiyyət inkişafının fərqlilikləri (DSD)
Bu dəyişikliklər çox erkən mərhələdə baş verdikdə, körpə cinsiyyət inkişafının fərqliliyi və ya pozğunluğu (ing. Disorders/Differences of Sex Development – DSD) adlanan vəziyyətlə doğula bilər.
Vacib qeyd:
DSD ilə transgender kimliyi arasında birbaşa elmi əlaqə olduğunu göstərən heç bir sübut yoxdur.
DSD hallarının nadir olduğunu bildirən mütəxəssislərdən biri uşaq və yeniyetmə psixiatrı, eyni zamanda uşaq uroloqu olan William Reinerdir. O, sidik yolları və kişi reproduktiv sistemi ilə bağlı inkişaf pozğunluqları üzrə ixtisaslaşıb.
Ən çox öyrənilən DSD: Anadangəlmə adrenal hiperplaziya (CAH)
Ən yaxşı tədqiq edilmiş DSD formalarından biri **anadangəlmə adrenal hiperplaziya (CAH)**dır. Hər kəsdə mövcud olan, üzüm ölçüsündə olan adrenal vəzilər az miqdarda testosteron istehsal edir. Lakin müəyyən genetik mutasiya bu vəzilərə normadan artıq androgen istehsal etmə əmri verə bilər.
Bu mutasiya adətən oğlanlara təsir etmir, çünki onların orqanizmi onsuz da yüksək androgen səviyyəsinə malikdir. Lakin CAH ilə doğulan qızlar zahiri görünüşcə oğlana bənzəyə bilər və bəzi hallarda onların reproduktiv anatomiyası kişi anatomiyasına oxşar olur. Bu vəziyyət tibbdə interseks olaraq adlandırılır.
Ağır hallarda genetik olaraq qız olan körpə doğuş zamanı tamamilə oğlan kimi görünə bilər. Bəzən hər iki cinsin xüsusiyyətlərini daşıyan körpələrə doğuşdan qısa müddət sonra cərrahi müdaxilə tətbiq edilir. Digər hallarda isə həkimlər və valideynlər birlikdə uşağa hansı cinsiyyətin təyin olunacağına qərar verməli olurlar.
Digər genetik faktorlar
Bəzi genetik mutasiyalar orqanizmin DHT (dihidrotestosteron) adlı hormonu istehsal etməsi üçün lazım olan fermentlərin yaranmasına mane olur. DHT testosterondan daha güclü androgen sayılır və kişi cinsiyyət orqanlarının formalaşmasında əsas rol oynayır. Bu fermentin çatışmazlığı genetik olaraq oğlan olan körpənin cinsiyyət orqanlarının qadınlaşmış görünməsinə səbəb ola bilər.
Nəticə
William Reiner bu mövzunu belə yekunlaşdırır:
“Yalnız cinsiyyət orqanlarına baxaraq bir uşağın mütləq kişi və ya qadın bioloji cinsinə sahib olduğunu demək mümkün deyil.”
Bu fakt insan biologiyasının nə qədər mürəkkəb, çoxqatlı və fərdi olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.