Elm bizə kainatı, Yer kürəsini və həyatı anlamağa kömək edir. Lakin elm də daim inkişaf edir. Yeni araşdırmalar və kəşflər nəticəsində uzun illər doğru hesab etdiyimiz bəzi məlumatların əslində tam həqiqəti əks etdirmədiyi ortaya çıxır.
Məktəbdə öyrəndiyimiz bir çox fakt sadələşdirilmiş formada təqdim olunur. Bu isə tədris üçün faydalı olsa da, reallığın bütün incəliklərini əhatə etmir.
Budur, insanların çoxunun hələ də yanlış bildiyi beş maraqlı elmi fakt.
1. Planetlər yalnız Günəşin ətrafında fırlanmır
Hamımız bilirik ki, Yer və digər planetlər Günəşin ətrafında dövr edir. Bu fikir əsasən doğrudur, lakin tam dəqiq deyil.
Əslində Günəş özü də tam sabit vəziyyətdə deyil. O, Günəş sisteminin barycenter adlanan ümumi kütlə mərkəzi ətrafında hərəkət edir.
Bu hadisənin səbəbi böyük planetlərin, xüsusilə Yupiterin güclü cazibə qüvvəsidir. Planetlər yalnız Günəşin təsiri altında deyil, Günəş də onların cazibəsindən müəyyən qədər təsirlənir.
Nəticədə Günəş sistemindəki bütün göy cisimləri ortaq cazibə mərkəzi ətrafında mürəkkəb hərəkət edirlər.
2. Dünyanın ən böyük səhrası Sahara deyil
"Səhra" sözünü eşidəndə insanların əksəriyyətinin ağlına isti qum təpələri gəlir. Lakin coğrafiyada səhranın əsas meyarı temperatur deyil.
Səhra — ildə çox az yağıntı alan əraziyə deyilir.
Bu baxımdan dünyanın ən böyük səhrası:
Antarktidadır.
Bəli, buzlarla örtülü Antarktida rəsmi olaraq Yer kürəsinin ən böyük səhrası hesab olunur.
Çünki burada yağıntının miqdarı son dərəcə azdır. Bəzi bölgələrdə min illərlə demək olar ki, heç qar yağmır. Mövcud buz qatları isə milyonlarla il ərzində toplanıb.
3. Kosmosda cazibə qüvvəsi yox olmur
Filmlərdə tez-tez göstərilir ki, astronavtlar cazibə qüvvəsinin olmadığı üçün kosmosda üzürlər.
Əslində isə bu tam doğru deyil.
Yer cazibəsi kosmosun böyük hissəsində hələ də mövcuddur. Məsələn, Beynəlxalq Kosmik Stansiyada Yerin cazibə qüvvəsinin böyük hissəsi hiss olunur.
Astronavtların çəkisizlik hiss etməsinin səbəbi onların Yer ətrafında fasiləsiz sərbəst düşmə vəziyyətində olmalarıdır.
Kosmik stansiya daim Yerə doğru düşür, lakin yüksək orbital sürəti sayəsində Yerə toxunmadan onun ətrafında dövr edir.
Məhz buna görə stansiyanın içindəki insanlar və əşyalar sərbəst üzürmüş kimi görünür.
4. Maqnit yalnız dəmiri cəzb etmir
Əksər insanlar düşünür ki, maqnit yalnız dəmiri və bir neçə metali özünə çəkə bilir.
Əslində isə bütün maddələr müəyyən dərəcədə maqnit xüsusiyyətinə malikdir.
Sadəcə bu xüsusiyyət bəzi maddələrdə çox zəif, bəzilərində isə daha güclüdür.
Dəmir, nikel və kobalt gündəlik həyatda maqnitə ən güclü reaksiya verən metallardır. Lakin elmi laboratoriyalarda yaradılan çox güclü maqnit sahələri hətta suya, oksigenə və bəzi canlı orqanizmlərə belə təsir göstərə bilir.
Bu fakt maqnetizmin düşündüyümüzdən daha mürəkkəb fiziki hadisə olduğunu göstərir.
5. Alimlər hələ də həyatın dəqiq tərifini verə bilmirlər
İnsan ilk baxışdan düşünür ki, "həyat nədir?" sualının cavabı çox sadədir.
Lakin biologiyada bu sual hələ də tam həll olunmayıb.
Viruslar buna ən yaxşı nümunədir.
Onlar:
- genetik məlumat daşıyırlar;
- çoxala bilirlər;
- təkamül keçirirlər.
Amma eyni zamanda:
- özləri enerji istehsal etmirlər;
- qidalanmırlar;
- yalnız canlı hüceyrələrin daxilində çoxala bilirlər.
Məhz buna görə alimlər virusların canlı olub-olmaması barədə hələ də tam ortaq fikrə gələ bilməyiblər.
Bundan da sadə bioloji strukturlar – prionlar və viroidlər – həyat anlayışını daha da mürəkkəbləşdirir.
Nəticə
Elm bizə yalnız faktlar təqdim etmir, eyni zamanda düşünməyi və sual verməyi öyrədir. Bu gün doğru hesab etdiyimiz bəzi məlumatlar sabah yeni kəşflərlə daha dəqiq izah oluna bilər.
Bu məqalədə gördük ki:
- Günəş də hərəkət edir.
- Antarktida dünyanın ən böyük səhrasıdır.
- Kosmosda cazibə qüvvəsi mövcuddur.
- Maqnit yalnız dəmiri cəzb etmir.
- Həyatın dəqiq elmi tərifi isə hələ də tam müəyyənləşdirilməyib.
Elm bizi təəccübləndirməyə davam edir. Çünki kainat haqqında öyrəndiklərimiz nə qədər çox olsa da, hələ kəşf edilməyi gözləyən saysız-hesabsız sirr mövcuddur.