Tarix boyu bir çox qadın yalnız ailə və cəmiyyət həyatında deyil, elm, texnologiya və mühəndislik sahələrində də bəşəriyyətin inkişafına mühüm töhfələr verib. Onların yaratdığı ixtiraların əksəriyyəti bu gün milyonlarla insanın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Gəlin dünyanı dəyişdirən ən məşhur qadın ixtiraçıların yaratdığı 10 mühüm yeniliklə tanış olaq.

1. Dairəvi mişar – Tabitha Babbitt (1813)

Amerikalı toxucu Tabitha Babbitt 1813-cü ildə dairəvi mişarın ilk praktik modelini hazırladı. O, iki nəfərin istifadə etdiyi ənənəvi mişarın səmərəsiz işlədiyini müşahidə etdikdən sonra fırlanan disk formasında yeni mişar hazırlamağı düşündü.

Tarixçilər dairəvi mişarın mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürsələr də, sənaye istehsalında istifadə edilən ilk uğurlu model məhz Tabitha Babbittin hazırladığı prototip əsasında yaradıldı. Bu ixtira ağac emalı sənayesində məhsuldarlığı əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.

2. Qabyuyan maşın – Josephine Cochrane (1886)

Müasir qabyuyan maşının yaradıcısı amerikalı Josephine Cochrane hesab olunur.

Ondan əvvəl də qabyuyan cihazlar hazırlanmışdı, lakin onlar qabları həm yaxşı yumur, həm də tez-tez sındırırdı. Josephine isə 1886-cı ildə tam işlək və etibarlı mexanizm hazırladı.

Onun qurğusu isti suyun təzyiqi ilə qabları effektiv şəkildə yuyur, sonradan isə qurutma sistemi də əlavə olunurdu. Bu ixtira müasir mətbəx texnologiyalarının əsasını qoydu.

3. İlk kompüter proqramı – Ada Lovelace (1843)

İngilis riyaziyyatçısı Ada Lovelace tarixdə ilk kompüter proqramçısı hesab edilir.

O, Çarlz Bebbicin nəzəri "Analitik Maşın" layihəsi üçün Bernulli ədədlərinin hesablanmasına aid alqoritm hazırladı. Maraqlıdır ki, həmin dövrdə bu kompüter hələ fiziki olaraq mövcud deyildi.

Ada Lovelace ilk dəfə kompüterlərin yalnız riyazi hesablamalar deyil, musiqi, mətn və digər məlumatları da emal edə biləcəyini proqnozlaşdırmışdı. Bu baxış kompüter elminin gələcək inkişafının əsasını təşkil etdi.

4. Avtomobil şüşəsilənləri – Mary Anderson (1903)

1903-cü ildə amerikalı Mary Anderson avtomobillər üçün ilk praktik şüşəsilən sistemini patentləşdirdi.

O, qarlı havada tramvay sürücüsünün yolu görmək üçün tez-tez pəncərəni açmalı olduğunu müşahidə etdikdən sonra bu ideyanı inkişaf etdirmişdi.

İlk model sadə mexaniki qoldan ibarət olsa da, sonradan bütün avtomobillərin standart avadanlığına çevrildi.

5. Avtomobil səsboğucusu – El Dolores Jones (1917)

İlk avtomobillər olduqca yüksək səs çıxarırdı və şəhərlərdə ciddi səs-küy yaradırdı.

Amerikalı El Dolores Jones 1917-ci ildə mühərrik səsini azaltmaq üçün xüsusi akustik filtr hazırladı və patent aldı.

Bu ixtira avtomobillərin daha rahat və təhlükəsiz istifadəsinə böyük töhfə verdi.

6. Mərkəzi qaz isitmə sistemi – Alice H. Parker (1919)

1919-cu ildə afroamerikalı ixtiraçı Alice H. Parker qazla işləyən mərkəzi isitmə sistemini hazırladı.

Onun layihəsi sayəsində istilik yalnız bir otaqda deyil, bütün binada paylana bilirdi. Bu prinsip bu gün də dünyanın bir çox ölkəsində istifadə olunan mərkəzi isitmə sistemlərinin əsasını təşkil edir.

7. Görünməz şüşə (Anti-reflektiv örtük) – Katherine Blodgett (1938)

Fizika üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın alimlərdən biri olan Katherine Blodgett işığın demək olar ki, tam keçməsini təmin edən xüsusi örtük hazırladı.

1938-ci ildə təqdim olunan bu texnologiya:

• eynəklərdə;
• teleskoplarda;
• mikroskoplarda;
• fotoaparat obyektivlərində;
• avtomobil şüşələrində istifadə olunmağa başladı.

Bu gün istifadə etdiyimiz yüksək keyfiyyətli optik sistemlərin böyük hissəsi onun kəşfinə əsaslanır.

8. Wi-Fi texnologiyasının əsasını qoyan rabitə sistemi – Hedy Lamarr (1942)

Məşhur Hollivud aktrisası Hedy Lamarr təkcə kino ulduzu deyil, həm də istedadlı ixtiraçı idi.

1942-ci ildə bəstəkar George Antheil ilə birlikdə tezlik dəyişdirilməsi prinsipi ilə işləyən təhlükəsiz rabitə sistemi hazırladı.

İlk məqsəd torpedaların uzaqdan idarə olunmasını təhlükəsiz etmək olsa da, sonralar bu texnologiya aşağıdakı sistemlərin yaranmasına təkan verdi:

• Wi-Fi;
• Bluetooth;
• GPS;
• mobil rabitə.

Bu səbəbdən Hedy Lamarr müasir simsiz rabitənin banilərindən biri hesab olunur.

9. Geobond materialı – Patricia Billings (1970-ci illər)

Heykəltəraş Patricia Billings öz əsərlərini daha davamlı etmək üçün yeni tikinti materialı hazırlamağa çalışırdı.

Nəticədə odadavamlı və son dərəcə möhkəm Geobond materialını icad etdi.

Bu material tikinti sənayesində, sənət əsərlərinin qorunmasında və yanğına davamlı konstruksiyalarda geniş tətbiq olunmağa başladı.

10. Kevlar – Stephanie Kwolek (1965)

Kimyaçı Stephanie Kwolek tərəfindən hazırlanmış Kevlar poladdan bir neçə dəfə möhkəm, eyni zamanda çox yüngül lifdir.

Bu material hazırda istifadə olunur:

• gülləkeçirməz jiletlərdə;
• yanğınsöndürən geyimlərində;
• kosmik sənayedə;
• təyyarələrdə;
• avtomobil təkərlərində;
• təhlükəsizlik avadanlıqlarında.

Kevlar milyonlarla insanın həyatını qoruyan ən mühüm materiallardan biri hesab olunur.

Ada Lovelace – Dünyanın İlk Proqramçısı

Ada Lovelace (10 dekabr 1815 – 27 noyabr 1852) kompüter proqramlaşdırmasının banisi hesab olunur.

O, məşhur ingilis romantik şairi Lord Bayronun qızı idi. Anası Annabella Milbanke qızının riyaziyyata marağını erkən yaşlarından dəstəkləmişdi.

1833-cü ildə Ada məşhur ixtiraçı Charles Babbage ilə tanış oldu. Babbage "Analitik Maşın" adlandırdığı mexaniki kompüter layihəsi üzərində işləyirdi.

Ada bu layihənin gələcək potensialını dərhal dərk etdi və yalnız riyazi hesablamalar üçün deyil, ümumi məqsədli proqramlaşdırıla bilən maşın kimi təsəvvür etdi.

1842–1843-cü illərdə o, italiyalı alim Luigi Menabrea-nın məqaləsini ingilis dilinə tərcümə edərək ona geniş qeydlər əlavə etdi. Həmin qeydlərdə Bernulli ədədlərinin hesablanması üçün hazırladığı alqoritm tarixdə ilk kompüter proqramı hesab edilir.

Ada Lovelace kompüterlərin gələcəkdə:

• musiqi bəstələyə biləcəyini;
• şəkillər yarada biləcəyini;
• mürəkkəb elmi hesablamalar aparacağını;
• müxtəlif məlumat növlərini emal edəcəyini

proqnozlaşdırmışdı. Bu fikirlər yaşadığı dövr üçün son dərəcə uzaqgörən hesab olunurdu.

Onun şərəfinə sonralar ADA proqramlaşdırma dili yaradıldı.

Ada Lovelace haqqında qısa məlumat

• Tam adı: Augusta Ada Byron King, Countess of Lovelace
• Doğum tarixi: 10 dekabr 1815
• Doğum yeri: London, İngiltərə
• Atası: Lord Bayron
• Anası: Lady Annabella Byron
• 1833: Charles Babbage ilə tanış oldu.
• 1835: William King ilə evləndi.
• 1838: Lovelace qrafinyası titulunu aldı.
• 1842–1843: Tarixdə ilk kompüter proqramını hazırladı.
• 1852: 36 yaşında uşaqlıq yolu xərçəngindən vəfat etdi.

Bu gün Ada Lovelace kompüter proqramlaşdırmasının banisi, süni intellekt və proqram mühəndisliyinin ilk nəzəriyyəçilərindən biri kimi qəbul olunur. Onun uzaqgörən ideyaları müasir rəqəmsal dünyanın formalaşmasına mühüm təsir göstərib və adı elm tarixində əbədi olaraq qalacaq.