Duz bu gün demək olar ki, hər evdə istifadə olunan adi ərzaq məhsulu sayılsa da, minlərlə il əvvəl o, dünyanın ən qiymətli təbii sərvətlərindən biri idi. İnsanlar qidalarını qorumaq, dadlandırmaq və ticarət etmək üçün duza böyük ehtiyac duyurdu. Bu səbəbdən qədim dövrlərdə duz istehsalı mühüm iqtisadi fəaliyyət sahəsinə çevrilmiş, bir çox şəhərin və mədəniyyətin inkişafında həlledici rol oynamışdır.
Arxeoloji araşdırmalar göstərir ki, insanlar ən azı 4 000 il əvvəl Çində geniş miqyasda duz istehsal etməyi bacarırdılar. Bu fakt, duzun qədim sivilizasiyaların inkişafında düşündüyümüzdən daha böyük əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
• Arxeoloqların əldə etdiyi sübutlara görə, Çinin mərkəzində yerləşən Zhongba adlı qədim yaşayış məntəqəsində təxminən 4 min il əvvəl təşkil olunmuş duz istehsalı mövcud olub. Bu yaşayış məntəqəsi duzlu Ganjing çayı boyunca yerləşirdi və burada duz əldə etmək üçün xüsusi üsullardan istifadə edilirdi.
• Qazıntılar zamanı çay suyunun qaynadılması üçün istifadə olunan çoxlu saxsı qab və iri küplərin qalıqları aşkar edilib. Qədim insanlar duzlu suyu uzun müddət qaynadaraq suyun buxarlanmasını təmin edir, nəticədə qabın dibində təmiz duz kristalları qalırdı. Bu üsul minilliklər boyu istifadə olunan ən qədim duz istehsalı metodlarından biri hesab olunur.
• Eramızdan əvvəl təxminən 2000–1750-ci illərə aid edilən arxeoloji tapıntılar arasında dərin saxsı qablar xüsusi diqqət çəkir. Alimlər hesab edirlər ki, bu qablar həm duzlu suyun saxlanılması, həm də qaynadılması üçün istifadə olunurdu.
• Eramızdan əvvəl 1630–1210-cu illərə aid təbəqələrdə isə dibi iti olan çoxsaylı kiçik saxsı qablar aşkar olunub. Tədqiqatçıların fikrincə, bu qablar hazır duzu konus formasında qəlibləmək üçün hazırlanmışdı. Belə qəliblər duzun daşınmasını və ticarətini daha rahat edirdi.
• Daha sonrakı dövrə — eramızdan əvvəl 1100–200-cü illərə aid qazıntılarda isə dibi yumru olan kiçik bankalar tapılıb. Maraqlıdır ki, dünyanın bəzi bölgələrində insanlar bu gün də oxşar qablarla duz istehsal etməyə davam edirlər.
• Zhongba ərazisində aparılan kimyəvi analizlər qədim duz istehsalını təsdiqləyən əlavə sübutlar ortaya çıxarıb. Qabların içərisində duz hazırlanması zamanı əmələ gələn kalsium oksid qalıqları aşkar edilib. Bundan başqa, bir çox saxsı qabın səthində duz kristallarının izləri müəyyən olunub.
• Alimlər hesab edirlər ki, böyük həcmdə duz istehsalının mümkün olması qədim Çin şəhərlərinin iqtisadi inkişafına, ticarətin genişlənməsinə və güclü dövlətlərin formalaşmasına ciddi təsir göstərib. O dövrdə duz qızıl qədər qiymətli hesab olunur, müxtəlif malların mübadiləsində ödəniş vasitəsi kimi istifadə edilirdi.
• Qədim dövrlərdə soyuducu və müasir konservləşdirmə üsulları olmadığından duz insanların qidaları uzun müddət saxlaya bilməsi üçün əsas vasitələrdən biri idi. Ət, balıq və digər ərzaqlar duz vasitəsilə xarab olmaqdan qorunurdu ki, bu da insanların uzun səfərlərə çıxmasına və ehtiyat toplamasına imkan yaradırdı.
• Arxeoloqlar bildirirlər ki, Zhongbada əldə olunan nəticələr gələcək tədqiqatlar üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. İndi onlar Yaxın Şərq və digər qədim sivilizasiyaların yaşadığı ərazilərdə daha qədim duz istehsalı mərkəzlərini aşkar etməyə çalışırlar.
• Müasir dövrdə həkimlər həddindən artıq duz qəbulunun yüksək qan təzyiqi və ürək-damar xəstəlikləri riskini artırdığı barədə xəbərdarlıq etsələr də, tarix göstərir ki, bu sadə ağ kristallar min illər boyu insan sivilizasiyasının inkişafında mühüm rol oynayıb. Duz yalnız qida əlavəsi deyil, həm də iqtisadiyyatın, ticarətin, şəhərləşmənin və qədim mədəniyyətlərin yüksəlişinin əsas amillərindən biri olmuşdur.