Elektrik implantları beyin zədəsi olan bir insanın danışmasına, yeməsinə və yenidən hərəkət etməsinə imkan verdi
Bir vaxtlar yalnız elmi fantastika filmlərində mümkün görünən texnologiyalar artıq real tibbdə insan həyatını dəyişməyə başlayıb. ABŞ-da həyata keçirilən unikal əməliyyat nəticəsində ağır beyin zədəsi almış bir xəstə beyninə elektrik implantları yerləşdirildikdən sonra danışmaq, yemək və müəyyən hərəkətləri yerinə yetirmək qabiliyyətini yenidən qazanıb. Mütəxəssislər bu nəticəni ağır beyin zədələrinin müalicəsində mühüm dönüş nöqtəsi hesab edirlər.
Altı il əvvəl ağır beyin zədəsi alan xəstə demək olar ki, ətrafındakı dünyaya heç bir reaksiya vermirdi. O, qida qəbul edə bilmədiyi üçün xüsusi qidalandırıcı borular vasitəsilə qidalanırdı, ünsiyyət qurmaq qabiliyyəti isə demək olar ki, tamamilə itmişdi. Bəzən "bəli" və ya "xeyr" suallarına gözlərini və ya baş barmağını tərpətməklə cavab verməyə çalışsa da, reaksiyaları ardıcıl olmadığından onların etibarlılığına əmin olmaq mümkün deyildi.
Bu rentgen görüntüsündə ağır beyin zədəsi almış xəstənin beyninə yerləşdirilən elektrodlar görünür. Məhz bu implantlar ona danışmaq, yemək və müəyyən hərəkətləri yenidən yerinə yetirmək imkanı verib.
Dəyişiklik yaradan əməliyyat təxminən 10 saat davam edib. Neyrocərrah Əli Rezai və onun rəhbərlik etdiyi komanda xəstənin beyninin mərkəzində yerləşən, talamus adlanan nahiyəyə iki xüsusi elektrod implantasiya ediblər. Bu elektrodlar beynin dərin strukturlarını zəif elektrik impulsları ilə stimullaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub.
Rezainin sözlərinə görə, qoz formasını xatırladan talamus beynin əsas əlaqələndirici mərkəzlərindən biridir və bəzən beynin "mərkəzi ötürücü stansiyası" adlandırılır. Məhz bu struktur göz, dəri, dil və digər hiss orqanlarından gələn siqnalların emal olunmasına, həmçinin beynin müxtəlif nahiyələri ilə bədən arasında məlumat mübadiləsinin təşkilinə cavabdehdir. Tədqiqatçılar hesab edirdilər ki, talamusun elektrik impulsları ilə stimullaşdırılması onun fəaliyyətini gücləndirəcək və bunun nəticəsində uzun müddət passiv qalmış digər beyin şəbəkələri də yenidən aktivləşəcək.
Əli Rezai bu yanaşmanı qısa, lakin olduqca təsirli şəkildə izah edir:
"Biz əslində beyni yenidən başladırıq."
Əməliyyata başlamazdan əvvəl həkimlər bu metodun konkret xəstədə uğurlu olub-olmayacağını dəqiq bilmirdilər. Çünki bu cür ağır beyin zədələrində sinir toxumasının nə dərəcədə bərpa oluna biləcəyi hələ də tam öyrənilməmiş sahələrdən biridir.
Lakin ilk nəticələr gözləniləndən daha tez ortaya çıxdı. Əməliyyatdan dərhal sonra xəstə gözlərini daha aktiv şəkildə açmağa, ətrafındakı səslərə reaksiya verməyə və həkimlərin müraciətlərinə cavab əlamətləri göstərməyə başladı. Sonrakı altı ay ərzində tədqiqat qrupu implantın təsirini dəqiq qiymətləndirmək məqsədilə cihazı müəyyən intervallarla aktiv və qeyri-aktiv vəziyyətə gətirdi. Xəstə cihazın hansı anda işlədiyini bilmirdi və bu, nəticələrin obyektiv qiymətləndirilməsinə imkan verdi. Aparılan müşahidələr göstərdi ki, xəstənin vəziyyətində baş verən müsbət dəyişikliklər birbaşa elektrodların yaratdığı elektrik stimullaşdırılması ilə əlaqədardır.
Bütün bunlara baxmayaraq, xəstə hələ də ağır əlillik vəziyyətində yaşayır. Uzun illər hərəkətsiz qalması səbəbindən əzələləri ciddi şəkildə zəifləyib və tam bərpa üçün uzunmüddətli reabilitasiya tələb olunur. Bununla belə, o, artıq dişlərini fırçalaya, stəkandan su içə və əvvəllər mümkünsüz hesab edilən bəzi sadə gündəlik hərəkətləri müstəqil şəkildə yerinə yetirə bilir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu cür irəliləyiş uzun müddət minimal şüur vəziyyətində qalan xəstələr üçün son dərəcə əhəmiyyətli nəticədir.
Əldə olunan uğurlu nəticələrdən sonra alimlər və həkimlər eyni texnologiyanı ağır beyin zədəsi olan daha 11 xəstə üzərində sınaqdan keçirməyi planlaşdırırlar. Tədqiqat qrupu ümid edir ki, dərin beyin stimullaşdırılması gələcəkdə yalnız ağır beyin travmaları deyil, həm də digər ciddi nevroloji xəstəliklərin müalicəsində yeni imkanlar yaradacaq və minlərlə insanın həyat keyfiyyətinin yaxşılaşmasına kömək edəcək.