Bəzən bədən kişi və qadını qarışdırır
Son illərdə aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, insan orqanizmi bəzi kimyəvi maddələri hormon kimi qəbul edərək onlara yanlış reaksiya verə bilər. Alimlər hormonların fəaliyyətini təqlid edən çoxsaylı maddələr aşkar ediblər. Bunlara müxtəlif pestisidlər, plastikləşdiricilər və sənayedə geniş istifadə olunan digər kimyəvi məhsullar daxildir. Bu maddələr ümumilikdə ətraf mühit hormonları, hormon mimikaları və ya endokrin pozucular adlandırılır. Sonuncu termin bu kimyəvi maddələrin orqanizmin endokrin, yəni hormon sisteminin normal fəaliyyətinə müdaxilə etməsini ifadə edir. Qeyd etmək lazımdır ki, hormonlar yalnız insan orqanizmində deyil, bütün canlı aləmdə həyati əhəmiyyət daşıyan bioloji tənzimləyicilərdir.
Endokrin pozucular nələrdir?
Elm adamlarının heyvanlardan elmi tədqiqatlarda istifadə etməsinin əsas səbəblərindən biri onların hormon sisteminin insan orqanizmi ilə böyük oxşarlıq təşkil etməsidir. İnsanlarda olduğu kimi, siçanlar, donuzlar, balıqlar, həşəratlar, quşlar və sürünənlər də inkişaf, böyümə, çoxalma və sağlam həyat fəaliyyətini davam etdirmək üçün hormonlardan istifadə edirlər. Hormonlar yalnız heyvanlar aləmində deyil, bitkilərdə də mühüm rol oynayır. Onlar bitkinin nə vaxt böyüyəcəyini, çiçək açacağını, meyvə verəcəyini, toxum əmələ gətirəcəyini, yaşlanacağını və ya həyat dövrünü tamamlayacağını müəyyənləşdirir. Digər hormonlar isə bitkilərdə yaraların sağalmasını və ya istirahət mərhələsinə keçməsini tənzimləyir.
Göbələklər də inkişaf prosesini idarə etmək, spor əmələ gətirmək və ətraf mühitdə yaşayan mikroorqanizmlərlə əlaqə yaratmaq üçün kimyəvi siqnallardan istifadə edirlər. Bu siqnal maddələrinin bir çoxu fəaliyyət prinsipinə görə hormonlara bənzəyir. Bəzi hallarda həmin maddələr bitkilərin istehsal etdiyi hormonlarla eyni xüsusiyyətlərə malik olur. Hətta bəzi bakteriyalar da hormon və ya hormonabənzər maddələr sintez edə bilir. Bağırsaq mikrobiotasında yaşayan müəyyən bakteriyalar öz fəaliyyətləri zamanı insan orqanizminə təsir göstərə bilən bioloji aktiv maddələr istehsal edirlər. Məsələn, bəzi bağırsaq bakteriyaları ətraf mühitdən qəbul olunan maddələrdən androgenlər, yəni testosteron kimi kişi cinsi hormonlarına bənzər birləşmələr sintez edə bilirlər.
İnsan orqanizmində əsas hormonlar və onların funksiyaları
İnsan orqanizmi hüceyrələrin və toxumaların fəaliyyətini tənzimləyən təxminən 50 müxtəlif hormon istehsal edir. Bu hormonların hər biri orqanizmdə müəyyən fizioloji proseslərin normal gedişini təmin edir.
Adrenalin orqanizmin əsas stress hormonudur. O, təhlükə və ya gərginlik zamanı ürək döyüntüsünü və tənəffüs sürətini artıraraq əzələləri sürətli reaksiyaya hazırlayır. Bu səbəbdən adrenalin "döyüş və ya qaç" hormonu kimi də tanınır.
Estradiol (estrogen) qadın orqanizmində əsas cinsi hormonlardan biridir. Bu hormon döşlərin inkişafını, çanaq quruluşunun formalaşmasını və reproduktiv sistemin normal fəaliyyətini təmin edir. Reproduktiv yaş dövründə yumurta hüceyrəsinin yetişməsi və hamiləliyə hazırlıq prosesində mühüm rol oynayır. Kişi orqanizmində də az miqdarda estrogen istehsal olunur və reproduktiv sağlamlığın qorunmasına kömək edir.
Qrelin aclıq hormonu kimi tanınır. Əsasən mədədə sintez olunur və orqanizmin enerji ehtiyatlarının azaldığını beyinə bildirərək qida qəbulunu stimullaşdırır.
İnsulin maddələr mübadiləsinin əsas hormonlarından biridir. O, qanda olan qlükozanın hüceyrələrə daxil olmasına kömək edir və hüceyrələrin enerji ilə təmin edilməsində mühüm rol oynayır.
Leptin toxluq hormonu hesab olunur. Əsasən piy toxuması tərəfindən istehsal edilir və orqanizmə kifayət qədər enerji ehtiyatı toplandığını bildirərək iştahanın tənzimlənməsində iştirak edir. Bundan əlavə, qəbul edilən qidaların enerji kimi istifadə olunmasına və ya yağ ehtiyatı şəklində saxlanılmasına təsir göstərir.
Melatonin beynin epifiz vəzi tərəfindən istehsal olunan yuxu hormonudur. Bu hormon insanın bioloji saatını tənzimləyir və orqanizmi yuxuya hazırlayır.
Testosteron kişi cinsi hormonlarının əsas nümayəndəsidir. O, kişilərdə üz və bədən tüklərinin inkişafını, səsin qalınlaşmasını, əzələ kütləsinin artmasını və reproduktiv funksiyanın formalaşmasını təmin edir. Qadınlarda isə testosteron yumurtalıqlar və böyrəküstü vəzilər tərəfindən az miqdarda istehsal olunur və əzələ, sümük sağlamlığı ilə yanaşı reproduktiv sistemə də müəyyən təsir göstərir.
Tiroksin (TH) qalxanabənzər vəzi tərəfindən sintez olunan əsas hormonlardan biridir. Bu hormon maddələr mübadiləsini, beyin inkişafını, sümük və əzələ böyüməsini tənzimləyir, həmçinin ürək-damar və həzm sistemlərinin normal fəaliyyətinin qorunmasına mühüm töhfə verir.