Geyzerlərin necə əmələ gəldiyini, hansı yüksəkliklərə qədər su püskürdə bildiyini, niyə bu qədər nadir rast gəlindiyini, dünyanın ən məşhur geyzer sahələrinin harada yerləşdiyini və hətta Günəş sistemindəki bəzi peyklərdə geyzerəbənzər püskürmələrin müşahidə olunduğunu bilirdinizmi? Aşağıda bu möhtəşəm təbiət hadisəsini daha yaxından tanımağa kömək edəcək ən maraqlı faktlarla tanış ola bilərsiniz.
• Geyzer yeraltında yüksək temperatur və təzyiq altında qızmış suyun və buxarın dar təbii kanallar vasitəsilə Yer səthinə böyük qüvvə ilə püskürdüyü isti bulaq növüdür. Püskürən suyun hündürlüyü bir neçə metrdən başlayaraq 100 metrdən də artıq ola bilər.
• Geyzerlər Yer üzündə rast gəlinən ən nadir geoloji hadisələrdən biridir. Bunun əsas səbəbi onların yaranması üçün eyni vaxtda bir neçə xüsusi geoloji şəraitin mövcud olmasının zəruri olmasıdır. Məhz buna görə də geyzerlər əsasən aktiv və ya yaxın keçmişdə aktiv olmuş vulkanik ərazilərdə yerləşirlər.
• Alimlərin hesablamalarına əsasən, hazırda dünyada təxminən 1 000 tanınmış geyzer mövcuddur və onların böyük hissəsi cəmi bir neçə ölkədə cəmləşmişdir.
• Geyzerin əmələ gəlməsi üçün üç əsas şərt vacibdir: kifayət qədər yeraltı su ehtiyatı, maqmanın yaratdığı güclü istilik mənbəyi və suyu yüksək təzyiq altında saxlayan mürəkkəb yeraltı çatlar və kanallar sistemi. Bu şərtlərdən biri olmadıqda geyzer formalaşmır.
• Yağış və qar suları torpağın dərin qatlarına sızaraq maqma tərəfindən qızdırılmış süxurlarla təmas edir. Su yüksək temperatura qədər qızır, dar yeraltı kanallarda isə təzyiq tədricən artır. Təzyiq kritik həddə çatdıqda qaynar su və buxar böyük güclə Yer səthinə çıxır.
• Adətən yerin altında qızdırılmış suyun toplandığı təbii su anbarı mövcud olur. Su uzun müddət burada yüksək təzyiq altında qalır. Təzyiq həddindən artıq yüksəldikdə su dar kanallar vasitəsilə sürətlə yuxarı qalxaraq möhtəşəm püskürmə yaradır.
• Püskürmədən sonra yeraltında qalan su tədricən soyuyur, təzyiq azalır və geyzerin fəaliyyəti müvəqqəti dayanır. Daha sonra yeraltı su ehtiyatı yenidən dolur, su qızır və bütün proses təkrar olunur. Buna görə də bir çox geyzer müəyyən vaxt intervalları ilə püskürür.
• "Geyzer" sözü İslandiyanın Haukadalur vadisində yerləşən məşhur Great Geysir isti bulağının adından götürülmüşdür. Bu söz qədim island dilində "güclü şəkildə püskürmək" mənasını verən "geysa" felindən yaranmışdır.
• Geyzerlər əsasən iki növə bölünür. Fəvvarə tipli geyzerlər geniş hovuzlardan güclü su sütunları şəklində püskürür. Konus tipli geyzerlər isə silisium minerallarından əmələ gəlmiş konusvari çıxıntılar arasından daha dar axınla püskürür və onların püskürməsi bir neçə saniyədən bir neçə dəqiqəyədək davam edə bilər.
• Geyzerlər əbədi fəaliyyət göstərən təbiət obyektləri deyil. Geoloji şərait dəyişdikdə onların fəaliyyəti zəifləyə, uzun müddət dayana və ya tamamilə sona çata bilər. Tarixdə insanların geyzerlərə daş, zibil və müxtəlif əşyalar atması nəticəsində onların kanallarının tutulduğu və fəaliyyətinin dayandığı hallar qeydə alınmışdır. Bundan əlavə, bəzi geotermal elektrik stansiyaları yeraltı su ehtiyatlarını azaltdığı üçün yaxınlıqdakı geyzerlərə mənfi təsir göstərə bilir.
• Yeraltı kanallarda illər boyu mineralların toplanması, eləcə də zəlzələlərin geoloji quruluşu dəyişdirməsi geyzerlərin püskürmə dövrünü dəyişə və ya onların fəaliyyətini tamamilə dayandıra bilər.
• ABŞ-da yerləşən Yellowstone Milli Parkı dünyanın ən böyük geyzer bölgəsi hesab olunur. Burada 1 200-dən çox geyzer qeydə alınıb və onların orta hesabla 450–500-ü aktiv vəziyyətdədir. Yer üzündəki bütün aktiv geyzerlərin təxminən yarısı məhz bu milli parkın ərazisində yerləşir.
• Dünyanın ən hündür aktiv geyzeri də Yellowstone Milli Parkındadır. Steamboat Geyser bəzi püskürmələr zamanı suyu 116 metrdən artıq hündürlüyə qaldıra bilir. Park eyni zamanda müntəzəm püskürməsi ilə məşhur olan Old Faithful geyzerinin də evidir.
• Rusiyanın Kamçatka yarımadasında yerləşən Geyzer Vadisi Avrasiya materikində yeganə böyük geyzer sahəsidir. Burada təxminən 200 geyzer yerləşir və bu ərazi geyzerlərin sayına görə Yellowstone-dan sonra dünyada ikinci yerdə qərarlaşır.
• Çilinin And dağlarında, dəniz səviyyəsindən təxminən 4 200 metr yüksəklikdə yerləşən El Tatio dünyanın ən yüksək dağlıq geyzer sahələrindən biri hesab olunur. Burada 80-dən çox aktiv geyzer fəaliyyət göstərir və hər il minlərlə turist bu möhtəşəm təbiət hadisəsini izləmək üçün bölgəyə gəlir.
• Yeni Zelandiyanın Şimal adasında yerləşən Taupo Vulkanik Zonası təxminən 350 kilometr uzunluğa və 50 kilometr enə malikdir. Bu ərazi vulkanları, isti bulaqları, palçıq vulkanları və çoxsaylı geyzerləri ilə dünyanın ən fəal geotermal bölgələrindən biri sayılır.
• Vaxtilə dünyanın ən güclü geyzerlərindən biri olan Waimangu Geyser də məhz Taupo Vulkanik Zonasında yerləşirdi. O, 1900-cü ildə püskürməyə başlamış, 1904-cü ildə isə yeraltı su səviyyəsinin dəyişməsi nəticəsində fəaliyyətini dayandırmışdır. Onun adi püskürmələri 160 metr, rekord püskürmələri isə təxminən 500 metr hündürlüyə çataraq tarixdə qeydə alınmış ən möhtəşəm təbii fəvvarələrdən biri olmuşdur.
• İslandiya geotermal mənbələri və geyzerləri ilə dünyanın ən məşhur ölkələrindən biridir. Great Geysir hazırda çox nadir hallarda püskürsə də, onun yaxınlığında yerləşən Strokkur geyzeri hər 5–8 dəqiqədən bir 20–30 metr hündürlüyə isti su püskürdərək minlərlə turistə unudulmaz mənzərə bəxş edir.
• Geyzerəbənzər püskürmələr yalnız Yer üzündə deyil, Günəş sistemində də müşahidə olunur. Astronomlar Saturnun Enselad və Neptunun Triton peyklərində buz, su buxarı və müxtəlif qazlardan ibarət nəhəng püskürmələr aşkar ediblər. Bu kəşflər göstərir ki, aktiv geoloji proseslər təkcə Yer kürəsində deyil, Günəş sisteminin digər səma cisimlərində də baş verir.