Bəzi hörümçək növlərində cütləşmə prosesi olduqca riskli və qeyri-adi davranışlarla müşayiət olunur. Məsələn, Herennia multipuncta növünə aid erkək hörümçəklər üçün cütləşmə bəzən həyatları üçün təhlükəli ola bilər. Bunun əsas səbəbi dişi hörümçəklərin erkəklərdən bir neçə dəfə böyük olması və bəzi hallarda cütləşmə sonrası erkəyi yeməsidir.
Lakin bu növdə müşahidə olunan ən maraqlı və qeyri-adi davranış yalnız bununla məhdudlaşmır. Bu hörümçəklər “sikkə hörümçəkləri” kimi də tanınır və erkəklər cütləşmə zamanı və ya sonrasında öz cinsiyyət orqanlarını – spermanı ötürmək üçün istifadə olunan palpları – qismən və ya tam şəkildə qoparıb çeynəyirlər.
Özünü zədələmə (self-amputation) fenomeni
Alimlər bu davranışı “özünü amputasiya etmə” (self-amputation) kimi təsvir edirlər. Bu fenomenin ən azı ondan çox hörümçək növündə müşahidə olunduğu məlumdur.
Müşahidələr göstərir ki:
-
bəzi erkəklər palplarını tam yetkinləşmədən əvvəl itirir
-
bəziləri bunu cütləşmə zamanı edir
-
digərləri isə cütləşmədən sonra bu orqanlardan imtina edir
Bu davranışın bir neçə fərqli mərhələdə baş verməsi onun təkamül baxımından müəyyən üstünlük verdiyini göstərir.
Elmi tədqiqatlar nə deyir?
Sloveniya Elmlər və İncəsənət Akademiyasından alim Matjaž Kuntner və həmkarları bu davranışın səbəblərini araşdırmaq üçün geniş tədqiqat aparmışlar. Nəticələr Behavioral Ecology and Sociobiology jurnalında dərc olunmuşdur.
Tədqiqat çərçivəsində:
-
Cənub-Şərqi Asiyadan toplanmış hörümçəklər laboratoriyada müşahidə edilmişdir
-
60 cütləşmə təcrübəsi aparılmışdır
-
Bu cütləşmələrin yalnız yarısı uğurlu olmuşdur
Uğurlu cütləşmələr zamanı:
-
9 erkək yalnız bir palpını itirmiş
-
23 erkək isə hər iki palpını itirmişdir
Maraqlıdır ki, dişilər erkəkləri dərhal yeməmişdir. Lakin 24 saat ərzində erkəklər qalan palplarını da özləri çeynəyərək aradan götürmüşlər.
Bu davranışın məqsədi nədir?
Alimlərin əsas fərziyyəsinə görə, erkəklərin palplarını itirməsi dişinin cinsiyyət orqanında fiziki “maneə” yaradır. Bu, digər erkəklərin həmin dişi ilə cütləşməsini çətinləşdirir.
Aparılan təcrübələr göstərmişdir ki:
-
əvvəlcədən cütləşmiş dişilər yenidən cütləşməyə icazə versələr də
-
yeni erkəklər palplarını daxil edə bilməmişdir
Bu isə ilk erkəyin genetik üstünlük əldə etməsinə səbəb olur.
Digər mümkün izahlar
Tədqiqatçılar bu davranışın başqa üstünlüklər də verə biləcəyini qeyd edirlər:
-
Palplarını itirən erkəklər daha yüngül və çevik olur
-
Bu da onların daha aqressiv və dözümlü davranmasına kömək edir
-
Nəticədə digər erkəklərlə rəqabətdə üstünlük qazana bilirlər
Alternativ olaraq, bu davranışın təkamül baxımından keçmişdən qalan bir xüsusiyyət olması da ehtimal edilir. Yəni erkəklər dişini qorumaq və digər erkəklərin şansını azaltmaq üçün bu strategiyanı inkişaf etdirmiş ola bilər.
Nəticə
Herennia multipuncta və oxşar hörümçək növlərində müşahidə olunan bu qeyri-adi davranış təbiətdə təkamülün nə qədər mürəkkəb və maraqlı mexanizmlər üzərində qurulduğunu göstərir.
Erkəklərin öz cinsiyyət orqanlarını qurban verməsi ilk baxışda qəribə və hətta “gülünc” görünsə də, əslində bu, reproduktiv uğuru artırmağa yönəlmiş strateji davranışdır.
Bu fakt bir daha sübut edir ki, təbiətdə ən qəribə görünən davranışların belə arxasında məntiq və təkamül üstünlüyü dayanır.