İsti yay günlərində bir müddət açıq havada qaldıqdan sonra özümüzü yorğun, halsız və yuxulu hiss etməyə başlayırıq. Bəs istilik niyə bu cür təsir göstərir?
Mütəxəssislərin fikrincə, bunun səbəbi sadədir: bədənimiz sərin qalmaq üçün normadan daha çox işləməyə məcbur olur və bu əlavə yük yorğunluğa səbəb olur.
Şimali Karolinadakı Duke Health tibb mərkəzinin regional tibbi direktoru, doktor Michele Casey bildirir ki, orqanizm, xüsusilə də günəş altında olarkən, daxili temperaturunu sabit və normal səviyyədə saxlamaq üçün intensiv şəkildə fəaliyyət göstərir.
İsti havada bədən temperaturu tənzimləmək üçün bir sıra dəyişikliklər həyata keçirir. Bunlardan biri qan damarlarının genişlənməsidir. Vasodilatasiya adlanan bu proses nəticəsində dəriyə daha çox qan axır. İsti qan dərinin səthinə yaxınlaşdıqca ətraf mühitə istilik ötürür və soyuyur.
Məhz buna görə insanlar isti havada tez-tez qızarmış görünürlər.
Bədən yalnız qan damarlarını genişləndirməklə kifayətlənmir. O, həmçinin dərinin səthinə daha çox tər ifraz edir. Tər buxarlandıqca bədənin soyumasına kömək edir.
Lakin bütün bu proseslər əlavə enerji tələb edir. Ürək daha sürətli döyünməyə başlayır, metabolik sürət artır və orqanizm daha çox kalori sərf edir.
Doktor Casey qeyd edir:
“Bütün bu əlavə fəaliyyətlər – ürək ritminin sürətlənməsi və metabolizmin artması – nəticədə insanın özünü yorğun və yuxulu hiss etməsinə səbəb olur.”
Bundan əlavə, insanların əksəriyyəti gün ərzində kifayət qədər su qəbul etmir və müəyyən dərəcədə susuzlaşmış vəziyyətdə olur. İsti hava və güclü tərləmə bu vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Susuzlaşmanın əsas əlamətlərindən biri isə məhz yorğunluqdur.
Günəş şüaları da vəziyyəti daha da çətinləşdirə bilər. Günəşin ultrabənövşəyi şüaları dəridə piqment dəyişikliklərinə, qırışlara və günəş yanıqlarına səbəb olur.
Doktor Casey bildirir:
“Bu kimyəvi dəyişikliklər də yorğunluğa səbəb olur. Çünki bədən yaranmış zədələri bərpa etmək üçün əlavə enerji sərf edir.”
Günəş yanıqları bədənin temperaturu tənzimləmə qabiliyyətini də zəifləşdirir. Üstəlik, orqanizm dərinin bərpası üçün daha çox maye sərf edir. Bu isə tərləmə üçün daha az maye qalması deməkdir və nəticədə susuzlaşma daha da artır.
İstidə özünüzü necə qorumalısınız?
Bir çox insan sərinləmək üçün alkoqollu içkilərə üstünlük verir. Lakin spirtli içkilər sidikqovucu təsir göstərdiyindən susuzlaşmanı daha da artıra bilər.
Son araşdırmalara görə, qəhvə əvvəllər düşünüldüyü qədər güclü sidikqovucu təsirə malik deyil. Buna baxmayaraq, susuzluqla mübarizənin ən yaxşı yolu su qəbul etməkdir.
Mütəxəssislər su ilə yanaşı, duzlu qəlyanaltılar – məsələn, pretzel və ya bişmiş kartof çipsləri kimi məhsulların qəbulunu da tövsiyə edirlər.
Həkimlər insanlara istilik tükənməsinin əsas əlamətlərinə diqqət yetirməyi məsləhət görürlər:
• Güclü tərləmə
• Sürətli nəbz
• Halsızlıq
• Başgicəllənmə
• Yuxululuq hissi
Əgər bu əlamətlər yaranarsa, dərhal sərin yerə keçmək, su içmək və vəziyyət bir saat ərzində yaxşılaşmazsa həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.
İstilik vurması daha ciddi vəziyyətdir
İstilik vurması zamanı bədənin daxili temperaturu təhlükəli dərəcədə yüksəlir. Bu vəziyyət təcili tibbi yardım tələb edir, çünki beyin, ürək, böyrəklər və əzələlər ciddi zədələnə bilər.
İstilik vurmasının əsas əlamətləri bunlardır:
• Yüksək bədən temperaturu
• Ürəkbulanma və qusma
• Güclü baş ağrısı
• Qarışıqlıq və diqqət pozğunluğu
• Davranış dəyişiklikləri, həyəcan və qıcıqlanma
• Nitq pozuntuları
• Qıcolmalar
• Hətta koma vəziyyəti
Mütəxəssislər, xüsusilə günün ən isti saatlarında kölgədə və ya kondisionerli məkanlarda qalmağı, birbaşa günəş altında uzun müddət qalmamağı və gün ərzində kifayət qədər su qəbul etməyi tövsiyə edirlər.
Bəzən özümüzü yorğun hiss etməyimizin səbəbi sadəcə isti hava deyil. Əslində, bədənimiz bizi sərin saxlamaq üçün fasiləsiz işləyir və bu görünməz əmək enerji sərf edərək yorğunluq yaradır.