Nə qədər böyükdür? Çox böyük həcmdə məlumatları başa düşmək üçün sadə bir bələdçi.
Böyük məlumatlarla (Big Data) bağlı elmi hesabatlarda istifadə olunan terminlər bəzən yad bir dil kimi görünür. Məsələn, İsveçrənin Cenevrə şəhərində yerləşən Böyük Adron Toqquşdurucusu (Large Hadron Collider) gündə təxminən 42 terabayt məlumat yaradır. Asheville şəhərində yerləşən Milli İqlim Məlumat Mərkəzi isə gəmilərdən, şamandıralardan, hava şarlarından, radar sistemlərindən, peyklərdən və kompüter modellərindən toplanmış 6 petabaytdan çox iqlim məlumatını saxlayır. Mərkəzin hesablamalarına görə, bu göstəricinin 2020-ci ilə qədər 20 petabayta çatacağı gözlənilirdi.
Mütəxəssislərin hesablamalarına əsasən, bu gün dünyada mövcud olan bütün məlumatları saxlamaq üçün ən azı 1 200 ekzabayt yaddaş tələb olunur.
Bu rəqəmlərin nə ifadə etdiyini anlamaq asan deyil. Hətta mütəxəssislər də bu ölçülərin heyrətamiz olduğunu etiraf edirlər. Oksford Universitetinin məlumat hüququ üzrə mütəxəssisi Viktor Mayer-Schönberger və jurnalist Kenneth Cukier 2013-cü ildə nəşr etdikləri “Big Data” kitabında yazırdılar:
“Bu qədər böyük məlumat həcminin nə demək olduğunu təsəvvür etmək üçün həqiqətən yaxşı bir üsul yoxdur.”
Bu ölçüləri anlamaq üçün ən kiçik vahidlərdən başlayaq.
Bayt kompüter yaddaşının əsas ölçü vahididir. Əlifbanın bir hərfini və ya bir simvolu saxlamaq üçün adətən bir və ya iki bayt yaddaş tələb olunur.
Növbəti ölçü vahidi kilobaytdır. Bir kilobayt 1 024 bayta bərabərdir. Bu, 2-nin onuncu dərəcəsi, yəni 2¹⁰ deməkdir.
Bir meqabayt isə 2²⁰ bayta, yəni bir milyondan bir qədər çox bayta bərabərdir. Bu qədər yaddaş qısa bir romanı saxlamaq üçün kifayətdir. Orta ölçülü bir mahnının MP3 formatında yüklənməsi təxminən 4 meqabayt yer tutur. Böyük ölçülü bir fotoşəkil isə təxminən 5 meqabayt yaddaş tələb edə bilər. Bu, demək olar ki, Uilyam Şekspirin bütün əsərlərinin tutduğu yaddaş həcmi ilə müqayisə edilə bilər.
Növbəti ölçü vahidi gigabaytdır. Bir gigabayt 2³⁰ və ya 1 073 741 824 bayta bərabərdir. Bu qədər yaddaş 90 dəqiqəlik bir filmi, təxminən 250 mahnını və ya 18 metr uzunluğunda kitab rəfində yerləşən bütün kitabların mətnini saxlamaq üçün kifayətdir. Bu gün bazarda olan bir çox smartfonun yaddaşı 16 gigabayt və ya daha artıqdır.
Bundan sonra terabayt gəlir. Bir terabayt 2⁴⁰ bayta bərabərdir. Alimlər 2000-ci ildə hesablamışdılar ki, ABŞ Konqres Kitabxanasının bütün çap olunmuş məzmununu saxlamaq üçün təxminən 10 terabayt yaddaş kifayət edərdi.
Bir petabayt isə 2⁵⁰ bayta bərabərdir. Təxminən bütün dünyada çap olunmuş məlumatların bir nüsxəsini saxlamaq üçün bu qədər yaddaş tələb olunur.
Bundan da böyük vahidlər mövcuddur:
Ekzabayt – 2⁶⁰ bayt
Zettabayt – 2⁷⁰ bayt
Yottabayt – 2⁸⁰ bayt
Əgər dünyada saxlanılan bütün məlumatlar – yəni təxminən 1 200 ekzabayt informasiya – kitab şəklində çap edilsəydi, həmin kitablar Yer kürəsini tamamilə əhatə edər və 52 kitab qalınlığında bir təbəqə əmələ gətirərdi.
İndi isə məlumatların min illər əvvəl necə saxlandığını düşünək.
Təxminən 2 000 il əvvəl qədim yunanlar Misirin İsgəndəriyyə şəhərində möhtəşəm bir kitabxana yaratmışdılar. Bu kitabxana gəzmək, düşünmək, oxumaq və müzakirə aparmaq üçün xüsusi məkanları olan müasir universitet şəhərciklərini xatırladırdı.
İsgəndəriyyə Kitabxanasının məqsədi olduqca iddialı idi: dünyada mövcud olan bütün yazılı əsərləri bir məkanda toplamaq. Müxtəlif hesablamalara görə, burada bir vaxtlar yüz minlərlə kitab və əlyazma saxlanılırdı. Onlar yunanların tanıdığı dünyanın müxtəlif yerlərindən toplanmışdı.
Lakin bugünkü standartlarla müqayisədə həmin möhtəşəm kitabxana belə çox kiçik görünür.
Əgər bu gün dünyada mövcud olan bütün məlumatlar bərabər şəkildə bölüşdürülsəydi, Yer üzündə yaşayan hər bir insanın payına İsgəndəriyyə Kitabxanasında saxlanılmış bütün məlumatlardan təxminən 300 dəfə çox informasiya düşərdi.