Xoş qoxular insanları tütünə cəlb edə bilər, xoşagəlməz qoxular isə – xüsusilə yuxu zamanı – siqareti tərgitməyə kömək edə bilər.
WASHINGTON, D.C. – Yeni araşdırmalar göstərir ki, mentollu siqaretlərə əlavə olunan nanə ləzzəti siqareti tərgitməyi daha da çətinləşdirə bilər.
Siqaret çəkənlərin çoxu bu vərdişdən imtina etməli olduqlarını bilir. Lakin tütündə olan nikotin güclü asılılıq yaradır və bu prosesi çətinləşdirir. Alimlər müəyyən ediblər ki, mentollu siqaret çəkənlər üçün bu, daha da mürəkkəbdir.
Bu vəziyyətin səbəbini Brandon Henderson izah edir. O, Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda (Caltech) çalışan neyroalimdir.
Mentolun beyinə təsiri
Hendersonun komandası müəyyən edib ki, mentol nikotinin beyinə təsirini gücləndirir. Nikotinə davamlı məruz qalma beyində daha çox nikotin reseptorlarının yaranmasına səbəb olur.
Bu reseptorlar hüceyrələrdə yerləşən zülallardır və dopamin adlı kimyəvi maddənin fəaliyyətinə təsir edir. Dopamin isə beyində siqnalların ötürülməsində iştirak edir və xüsusilə zövq və mükafat hissi ilə bağlıdır. Məhz bu mexanizm siqaret çəkmənin “xoş” hiss kimi qəbul edilməsinə və asılılığın yaranmasına səbəb olur.
Mentolun bu sistemə təsirini araşdırmaq üçün alimlər xüsusi laboratoriya siçanları üzərində təcrübələr aparıblar. Bu siçanlarda nikotin reseptorları flüoresan işıq altında fərqli rənglərlə görünürdü:
- biri albalı qırmızı
- digəri parlaq yaşıl
Siçanlar mentola məruz qoyulduqdan sonra onların beynində, xüsusilə motivasiya və asılılıqla əlaqəli olan ventral tegmental sahədə (VTA), reseptorların sayının artdığı müşahidə olundu.
Mentola məruz qalan siçanlarda nikotin reseptorlarının sayı digər siçanlara nisbətən daha çox idi. Bu artım nikotinin yaratdığı təsirə bənzəyirdi.
Henderson qeyd edir:
“Bu, mentolun sadəcə dadlandırıcı olmadığını göstərir. Onun beyində real təsiri var.”
Elmi qiymətləndirmə
Bu nəticələr Marina Picciotto tərəfindən də dəyərləndirilib. Yale Universitetinin neyroalimi olan Picciotto bu araşdırmada iştirak etməsə də belə deyir:
“Ən vacib nəticə odur ki, mentolun uzunmüddətli təsiri beyində nikotin reseptorlarının sayını nikotin qədər artıra bilər.”
O əlavə edir ki, mentol nikotinin asılılıq yaradan xüsusiyyətlərini molekulyar səviyyədə gücləndirə bilər. Lakin bu təsirin insan davranışına necə təsir etdiyini tam anlamaq üçün daha çox araşdırmaya ehtiyac var.
Qoxular və siqareti tərgitmə
Digər bir araşdırma isə göstərir ki, siqaret tüstüsünə xoşagəlməz qoxuların əlavə edilməsi siqaret çəkməni azaltmağa kömək edə bilər – xüsusilə bu proses yuxu zamanı baş verərsə.
Bu araşdırmanın müəllifi Anat Arzi İsrailin Weizmann Elm İnstitutundan olan neyroalimdir.
Arzi və komandası daha əvvəl göstərmişdi ki, insanlar yuxu zamanı müəyyən əlaqələri öyrənə bilirlər. Bu dəfə isə onlar bunun siqaret çəkmə davranışına təsir edib-etmədiyini araşdırıblar.
Təcrübə necə aparılıb
Siqaret çəkən insanlar müxtəlif qoxulara məruz qoyulub:
- siqaret tüstüsü + çürük yumurta qoxusu
- siqaret tüstüsü + çürük balıq qoxusu
İştirakçılara bildirilib ki, təcrübə siqareti azaltmağa kömək edə bilər.
Bəzi iştirakçılar bu qoxuları oyaq vəziyyətdə hiss ediblər və nə baş verdiyini anlayıblar. Digərləri isə qoxuları yalnız yuxu zamanı hiss ediblər.
Qoxular insanı səs və ya işıq kimi oyatmadığı üçün bu üsul daha effektiv hesab edilir.
Yuxunun mərhələləri və təsir
İştirakçılar müxtəlif yuxu mərhələlərində qoxulara məruz qalıblar:
- Mərhələ 2 yuxu (ən uzun davam edən mərhələ)
- REM yuxu (yuxuların görüldüyü mərhələ)
Nəzarət qrupuna isə heç bir qoxu verilməyib.
Növbəti həftə ərzində iştirakçıların siqaret istifadəsi izlənilib.
Nəticələr
Mərhələ 2 yuxu zamanı xoşagəlməz qoxulara məruz qalan insanlar siqaret çəkməni əhəmiyyətli dərəcədə azaldıblar.
Arzi bildirir:
“Azalma təxminən 30% təşkil edirdi.”
Bu təsir bütün həftə boyunca davam edib.
REM yuxu zamanı təsir daha zəif olub – yalnız bəzi günlərdə müşahidə edilib.
Oyaq vəziyyətdə qoxulara məruz qalan iştirakçılarda isə heç bir dəyişiklik qeydə alınmayıb.
Nəticə və gələcək araşdırmalar
Arzi belə nəticəyə gəlir:
“Yuxu zamanı öyrənmə sonradan oyaq davranışa təsir göstərə bilər.”
Bu araşdırma Journal of Neuroscience jurnalında dərc olunub.
Lakin alimlər qeyd edirlər ki, bu təcrübə yalnız bir gecəlik olub və nəticələr cəmi bir həftə izlənilib. Gələcək tədqiqatlarda bu təsirin nə qədər davamlı olduğu araşdırılmalıdır.
Bu, xüsusilə vacibdir, çünki tütün asılılığı qlobal sağlamlıq problemlərindən biridir. Məsələn, yalnız ABŞ-da siqaret çəkmə erkən ölümlərin təxminən beşdə birinə səbəb olur.
Yekun fikir
Bu səbəbdən alimlər tütün asılılığının səbəblərini və müalicə üsullarını daha dərindən araşdırmağa davam etməlidirlər.