Başımızın hər iki tərəfində yerləşən qulaqlar ilk baxışda sadəcə xarici görünüşün bir hissəsi kimi görünə bilər. Lakin onlar əslində son dərəcə mürəkkəb quruluşa malik olan və səsləri qəbul edib beyinə ötürən mühüm hiss orqanıdır. Filin iri və yumşaq qulaqları, pişiyin iti və tüklü qulaqları, qurbağanın isə başının yan tərəfində yerləşən yastı qulaq pərdəsi bir-birindən tamamilə fərqli görünsə də, onların əsas vəzifəsi eynidir. Forma və ölçüsündən asılı olmayaraq bütün onurğalı heyvanların qulaqları səs dalğalarını qəbul edir, onları gücləndirir və beynin anlaya biləcəyi elektrik siqnallarına çevirir. Məhz bunun sayəsində biz filin nərəsini, pişiyin miyovlamasını, qurbağanın qurultusunu və ya ən sevdiyimiz musiqini eşidə bilirik.
Orta qulaq necə işləyir?
Səs dalğaları xarici qulaqdan keçərək qulaq pərdəsinə – tibbi dildə timpanik membrana çatır. Səs dalğalarının yaratdığı titrəyişlər bu nazik pərdəni hərəkətə gətirir. Daha sonra həmin titrəyişlər orta qulaqda yerləşən üç kiçik sümük vasitəsilə daxili qulağa ötürülür. Bu sümüklər eşitmə prosesinin ən vacib hissələrindən biridir və səs siqnallarının gücləndirilməsində mühüm rol oynayır.
Daxili qulaq necə işləyir?
Daxili qulaqda yerləşən ilbiz formalı quruluş – koklea – eşitmə prosesinin əsas mərkəzidir. Burada yerləşən minlərlə mikroskopik tükcüklü hüceyrə səs dalğalarının yaratdığı titrəyişləri qəbul edir. Bu hüceyrələr hərəkət etdikdə elektrik impulsları yaranır və həmin impulslar eşitmə siniri vasitəsilə beyinə göndərilir. Beyin isə bu siqnalları müxtəlif səslər, sözlər və musiqilər kimi qəbul edir.
Səs qulağa necə çatır?
Səs havada sıxılma və genişlənmə dalğaları şəklində yayılır. Bu dalğalar qulaq toxumalarına çatdıqda onları irəli-geri hərəkət etdirərək titrəyiş yaradır. İlk olaraq səs dalğaları xarici qulağa dəyir. Xarici qulaq, yəni qulaq seyvanı (pinna və ya aurikula) səsi toplayaraq qulaq kanalına istiqamətləndirir. Onun xüsusi quruluşu səsin güclənməsinə və səs mənbəyinin hansı istiqamətdən gəldiyini müəyyən etməyə kömək edir.
Səs daha sonra qulaq kanalı vasitəsilə qulaq pərdəsinə çatır. İnsanlarda qulaq kanalının uzunluğu təxminən 2,5 santimetr təşkil edir. Lakin bütün heyvanlarda bu quruluş eyni deyil. Məsələn, bir çox qurbağalarda xarici qulaq yoxdur. Onların gözlərinin arxasında yerləşən dairəvi membran birbaşa qulaq pərdəsi funksiyasını yerinə yetirir.
Qulaq sümüklərinin rolu
Qulaq pərdəsi titrədikdən sonra bu hərəkət orta qulaqda yerləşən üç kiçik sümüyə ötürülür. Bunlar:
- Malleus (çəkic)
- Incus (zindan)
- Stapes (üzəngi)
Bu üç sümük insan orqanizmindəki ən kiçik sümüklər hesab olunur. Məsələn, çəkic sümüyünün uzunluğu cəmi 3 millimetrdir. Onlar birlikdə işləyərək səs titrəyişlərini gücləndirir və daxili qulağa ötürürlər.
Lakin bütün canlılarda bu sistem eyni şəkildə qurulmayıb. Məsələn, ilanlarda nə xarici, nə də orta qulaq mövcuddur. Onlarda səs titrəyişləri çənə sümükləri vasitəsilə birbaşa daxili qulağa ötürülür.
Koklea və tükcüklü hüceyrələr
Daxili qulaqda yerləşən koklea maye ilə dolu, ilbiz formasında olan xüsusi quruluşdur. Onun daxilində minlərlə mikroskopik tükcüklü hüceyrə yerləşir. Bu hüceyrələrin üzərində jeləbənzər qatda yerləşən çox incə liflər olur.
Səs dalğaları kokleyaya daxil olduqda həmin maye və membran hərəkət edir, nəticədə tükcüklü hüceyrələr əyilir. Bu hərəkət elektrik impulsları yaradır və onlar eşitmə siniri vasitəsilə beyinə ötürülür. Beyin bu siqnalları müxtəlif tezliklərdə olan səslər kimi analiz edir və biz onları danışıq, musiqi və ya ətraf mühit səsləri kimi qəbul edirik.
Niyə yaş artdıqca eşitmə zəifləyir?
Kokleadakı tükcüklü hüceyrələr son dərəcə həssasdır. Onlar zədələndikdə və ya məhv olduqda yenidən bərpa olunmur. Buna görə də yaş artdıqca insan müəyyən tezliklərdə olan səsləri eşitmək qabiliyyətini tədricən itirməyə başlayır.
Ən əvvəl yüksək tezlikli səsləri qəbul edən tükcüklü hüceyrələr zədələnir. Məsələn, sağlam bir yeniyetmə təxminən 17 400 hers (Hz) tezliyində olan yüksək səsləri eşidə bildiyi halda, yaşlı insanların əksəriyyəti bu səsləri artıq qəbul edə bilmir. Bu isə eşitmə sisteminin zamanla təbii şəkildə dəyişməsinin əsas səbəblərindən biridir.