Süründürməçilik (prokrastinasiya) müasir dövrün ən geniş yayılmış problemlərindən biridir. Bu mövzu haqqında saysız-hesabsız kitablar yazılıb, yüzlərlə məqalə dərc olunub, müxtəlif təlimlər və motivasiya proqramları hazırlanıb. Demək olar ki, hər biri bu vərdişdən xilas olmağın fərqli yollarını təklif edir. Bəs bütün bu metodlar həqiqətən insanlara kömək edirmi?
Mən də uzun müddət bu mövzu üzərində araşdırmalar aparmış, müxtəlif strategiyalar haqqında yazılar hazırlamışam. Hətta bir müddət əvvəl süründürməçiliyin qarşısını almağa kömək edən taktikalardan bəhs edən geniş bir məqalə də paylaşmışdım. Daha əvvəl isə problemin emosional tərəflərini araşdıraraq insanların niyə vacib işləri təxirə saldıqlarını izah etməyə çalışmışdım.
Lakin süründürməçilik üzrə tanınmış tədqiqatçı Tim Pychyl ilə fikir mübadiləsindən sonra başa düşdüm ki, bəzən ən mürəkkəb problemlərin həlli düşündüyümüz qədər çətin olmur. Əsl dəyişiklik müxtəlif texnikaların sayında deyil, insanın qərar verdiyi o kiçik, lakin həlledici anda başlayır. Məhz buna görə də süründürməçiliyi aradan qaldırmaq üçün daha sadə, lakin daha təsirli yanaşmanı təqdim etmək istəyirəm.
1. "Həqiqi an"ı tanıyın
Süründürməçilik günlərlə, həftələrlə və ya aylarla davam edən bir proses kimi görünsə də, əslində hər şey bir neçə saniyə ərzində qəbul edilən qərardan başlayır. Hər dəfə qarşınızda seçim yaranır: vacib işi görmək, yoxsa onu yenə təxirə salaraq daha rahat və əyləncəli bir fəaliyyətə keçmək.
Məhz bu "həqiqi an" insanın gələcək nəticələrini müəyyənləşdirir. Əgər həmin anda özünüzə bir neçə saniyə vaxt ayırıb işi yerinə yetirdiyiniz halda nə qazanacağınızı, onu ertələdiyiniz zaman isə nə itirəcəyinizi təsəvvür etsəniz, qərar vermək xeyli asanlaşacaq.
Vaxtında görülən iş son dəqiqə stresindən, vicdan əzabından və tamamlanmamış işlərin yaratdığı psixoloji yükdən xilas edir. Əksinə, hər dəfə işi təxirə salmaq insanın özünə inamını zəiflədir və gələcəkdə də eyni davranışı təkrarlamaq ehtimalını artırır. Məsələn, vergi bəyannaməsini vaxtında hazırlamaq əlavə uzatma müraciətlərindən və son anda yaranan gərginlikdən qoruyur. İş yerində vacib layihəni vaxtında başa çatdırmaq həm peşəkar nüfuzu artırır, həm də rəhbərlərin etimadını qazanmağa kömək edir. Evdə isə uzun müddət ertələnən kiçik işlərin görülməsi ailədaxili narazılıqların qarşısını ala bilər.
2. Qısamüddətli narahatlığı uzunmüddətli qazanc naminə qəbul etməyin dəyərini qiymətləndirin
Bəzən süründürməçilik yalnız tənbəllikdən qaynaqlanmır. İnsan şüuraltı şəkildə müəyyən işin həqiqətən onun vaxtına və enerjisinə dəyib-dəymədiyini qiymətləndirir. Buna görə də hər gecikməni avtomatik olaraq mənfi xüsusiyyət kimi qəbul etmək düzgün yanaşma deyil.
Özünüzdən soruşun: bu işi indi görmək mənə hansı üstünlükləri qazandıracaq? Əgər bu işi etməsəm, gələcəkdə hansı problemlərlə qarşılaşacağam? Digər tərəfdən isə düşünün ki, bəlkə də hazırda vaxtınızı başqa istiqamətə sərf etmək daha məqsədəuyğundur.
Bir yazıçı uzun müddət romanını davam etdirə bilmədiyinə görə özünü günahlandırırdı. Lakin vəziyyəti təhlil etdikdən sonra anladı ki, əslində kitab üzərində işləməkdən zövq almır və onun nəşr olunacağına da inanmır. Şüuraltı şəkildə vaxtını başqa layihələrə sərf etməyin daha faydalı olacağını hiss etdiyi üçün işi təxirə salırdı. Bu halda problem süründürməçilik deyil, prioritetlərin düzgün müəyyənləşdirilməsi idi.
3. Tapşırığı mümkün qədər rahat və maraqlı edin
İnsan beyni çətin və yorucu görünən işlərdən təbii olaraq uzaq durmağa çalışır. Buna görə də tapşırığın özünü dəyişmək mümkün olmasa belə, onun yerinə yetirilmə şəraitini dəyişmək çox vaxt böyük fərq yaradır.
İş zamanı sevdiyiniz musiqini dinləyə, birlikdə işləyəcəyiniz bir həmkar və ya dost tapa, müəyyən mərhələləri tamamladıqca özünüzə kiçik mükafatlar verə bilərsiniz. Bəzən isə tapşırığın yerinə yetirilməsi üsulunu dəyişmək daha səmərəli olur.
Məsələn, uzun hesabat hazırlamaq üçün saatlarla sənədləri araşdırmaq əvəzinə, mövzu üzrə bir neçə mütəxəssislə qısa müsahibələr keçirmək həm prosesi maraqlı edə, həm də daha keyfiyyətli nəticə əldə etməyə imkan verə bilər. Böyük layihələri isə kiçik mərhələlərə bölmək, hər mərhələ tamamlandıqca onu siyahıdan silmək insan beynində irəliləyiş hissi yaradır və motivasiyanı qorumağa kömək edir.
4. Sadəcə ilk addımı atın
Ən çətin hissə adətən işi tamamlamaq deyil, ona başlamaqdır. Süründürməçilik üzrə aparılan araşdırmalar göstərir ki, insanlar əksər hallarda işin özü ilə deyil, başlanğıc mərhələsinin yaratdığı psixoloji müqavimətlə mübarizə aparırlar.
Buna görə də özünüzdən bütün işi bitirməyi deyil, sadəcə ilk bir neçə saniyəlik addımı atmağı tələb edin. Məsələn, hesabat yazmaq lazımdırsa, sadəcə sənədi açın. Vergi bəyannaməsini hazırlamaq lazımdırsa, proqramı başladın və yalnız adınızı daxil edin. Kitab oxumaq istəyirsinizsə, sadəcə ilk səhifəni açın.
Çox vaxt bu kiçik başlanğıc psixoloji müqaviməti aradan qaldırır və insan artıq işi davam etdirməyə daha meylli olur. Başlamaq üçün sərf olunan bir neçə saniyə sonradan saatlarla məhsuldar işləməyin başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər.
5. Çətinlik qarşısında ilişib qalmayın
Süründürməçilik çox vaxt işin ən mürəkkəb hissəsinə çatdıqda yenidən özünü göstərir. İnsan müəyyən maneə ilə qarşılaşdıqda irəliləmək əvəzinə diqqətini başqa fəaliyyətlərə yönəldir.
Belə hallarda özünüz üçün sadə bir qayda müəyyənləşdirin. Əgər bir problemi həll etmək üçün təxminən bir dəqiqə ərzində heç bir irəliləyiş əldə etmirsinizsə, vəziyyəti yenidən qiymətləndirin. Bəlkə əlavə məlumat toplamaq lazımdır, bəlkə mütəxəssisdən kömək almaq daha məqsədəuyğundur, yaxud həmin hissəni müvəqqəti keçərək tapşırığın digər bölmələrini tamamlamaq mümkündür.
Əsas məqsəd dayanmaq deyil, hər hansı formada irəliləməyə davam etməkdir. Kiçik addımlar belə uzun müddət tam hərəkətsiz qalmaqdan qat-qat faydalıdır.
6. Özünüzü bağışlamağı öyrənin
Heç kim bütün işlərini həmişə vaxtında yerinə yetirə bilmir. Ən intizamlı insanlar belə bəzən vacib tapşırıqları gecikdirirlər. Buna görə də hər uğursuzluqdan sonra özünüzü sərt şəkildə tənqid etmək əvəzinə, növbəti addımı düşünmək daha faydalıdır.
Süründürməçiliklə mübarizə birdəfəlik qələbə deyil, davamlı vərdiş formalaşdırmaq prosesidir. Əgər bir gün planınızı poza bilmisinizsə, bu, hər şeyin bitdiyi anlamına gəlmir. İstənilən vaxt yenidən başlaya bilərsiniz. Özünüzə qarşı anlayışlı olmaq, səhvlərdən nəticə çıxarmaq və növbəti fürsətdə düzgün seçim etmək uzunmüddətli uğurun əsas şərtlərindən biridir.
Nəticə
Süründürməçiliyin aradan qaldırılması üçün sehrli düstur yoxdur. Ən təsirli dəyişiklik insanın hər gün qarşılaşdığı kiçik seçimlərdən başlayır. "Həqiqi an"ı tanımaq, uzunmüddətli nəticələri düşünmək, tapşırıqları daha cəlbedici etmək, ilk addımı gecikdirmədən atmaq, çətinliklər qarşısında ilişib qalmamaq və özünüzə qarşı mərhəmətli davranmaq bu vərdişin tədricən zəifləməsinə kömək edir.
Unutmayın ki, məhsuldar insanlar süründürməçiliyi heç vaxt yaşamayan insanlar deyil. Onlar sadəcə vacib qərarın verildiyi anda düzgün seçim etməyi bacaran insanlardır. Həyatınızı dəyişən də məhz həmin bir neçə saniyəlik qərardır.